Lycens

Welkom,
Lycens

Lycens
Lycens
EELCO EERENBERG, GEMEENTE ENSCHEDE
VOORZITTER PIONEERING

Voorwoord

Als wethouder met Economie, Innovatie en Onderwijs in de portefeuille, ben ik in mijn dagelijkse werk en contacten stevig verankerd met de 4 O’s. Innovatie en samenwerking met de 4 O’s - ondernemers, overheid, onderzoek en onderwijs - is binnen Pioneering altijd leidend geweest. En dat blijft ook dit jaar zo. De kracht van Pioneering is immers dat we inmiddels met meer dan 200 ondernemers, overheden, opdrachtgevers en kennisinstellingen samenwerken. Een samenwerking die leidt tot een actieve bijdrage aan maatschappelijke vraagstukken door het uitvoeren van diverse innovatieprogramma’s en activiteiten. De Pioneers delen hun kennis en ontwikkelen samen nieuwe werkwijzen en producten.

Vorig jaar hebben we ons 10-jarig bestaan gevierd. Meer dan 80 innovaties zijn in die afgelopen 10 jaar gerealiseerd. Maar daarmee zijn we natuurlijk nog niet klaar. We blijven dan ook werken aan innovatiebevordering van de bouw en het aanjagen van grote opgaven, samen met bouwgerichte ondernemingen in Oost-Nederland.

Het gaat weer goed met de bouwsector. Dat is mooi, want de branche is en blijft een belangrijke economische motor voor de oostelijke regio’s. Maar om een sterke marktpositie te behouden is het van groot belang om te blijven innoveren. Een platform als Pioneering is dan ook belangrijk om de kennis- en innovatieontwikkeling te blijven stimuleren en organiseren.

Op deze wijze kan de markt op het gebied van innovatie voorop lopen, met in dit geval de circulaire opgave, waardoor we onze koploperspositie weer kunnen versterken en Oost-Nederland blijvend op de kaart zetten.

We houden de doelstellingen dus vast. Maar wel hebben we binnen Pioneering een aantal veranderingen in de organisatiestructuur doorgevoerd. Er is een werkwijze gecreëerd waarbij gewerkt wordt binnen zes themalijnen. Inhoudelijk wordt gefocust op energietransitie, circulaire bouweconomie, klimaat en water, samenwerken, digitalisatie & automatisering en human capital. Deze werkwijze sluit aan bij de landelijke kansen en levert hopelijk een aantal mooie resultaten op.

Als voorzitter van Pioneering heb ik daar alle vertrouwen in. Met co-creatie binnen ons netwerk kom je tot prachtige resultaten. Dat heeft Pioneering de afgelopen 10 jaar laten zien. En dit gaan we ook de komende periode weer voortzetten.

Eelco Eerenberg
Voorzitter Pioneering

Lycens

Energietransitie

Het succes van de transitie naar aardgasvrij is voor een groot deel afhankelijk van de acceptatie ervan door het publiek. De technische mogelijkheden en initiatieven lijken onuitputtelijk te zijn en steeds weer dienen zich nieuwe kansen aan. Maar uiteindelijk draait het om de simpele, maar beslissende vraag: hoe zorgen we ervoor dat mensen ook daadwerkelijk van het gas gaan? Wat bepaalt deze gewenste verandering en op welke manier willen bewoners betrokken worden?

Pioneering werkt in deze zoektocht samen met deelnemers zoals gemeenten, woningcorporaties, netbeheerders, energiebedrijven en kennisinstellingen. Naast de innovaties op technisch vlak is er aandacht voor de bewoners, huurders en eigenaren: hoe betrekken we de bewoners bij de energietransitie?

De energietransitie brengt verandering in de gebouwde omgeving met zich mee, voor woningen, kantoren en bedrijven. In alle sectoren van de bouw, in nieuwbouw en onderhoud, in de bouw- en installatiebranche. De energietransitie heeft gevolgen voor onze (ondergrondse) infrastructuur en er zijn raakvlakken met uitdagingen op het gebied van o.a. water & klimaat en de circulaire bouweconomie.

Lycens

TRANSITIE AARDGASVRIJ

Het succes van de transitie naar aardgasvrij is voor een groot deel afhankelijk van de acceptatie ervan door het publiek. De technische mogelijkheden en initiatieven lijken onuitputtelijk te zijn en steeds weer dienen zich nieuwe kansen aan. Maar uiteindelijk draait het om de simpele, maar beslissende vraag: hoe zorgen we ervoor dat mensen ook daadwerkelijk van het gas gaan? Wat bepaalt deze gewenste verandering en op welke manier willen bewoners betrokken worden?

Om op deze vragen antwoord te geven heeft in het voorjaar van 2018, onder regie van Pioneering met projectleider Eric Kouters, het project ‘Warmteplannen’ een nieuwe impuls gekregen. Een werkgroep is opgezet die als opdracht kreeg een plan te maken om een geselecteerde wijk in zowel de gemeente Hengelo als Enschede van het aardgas te krijgen. Vertegenwoordigers van de betreffende gemeenten, de provincie Overijssel, de betrokken woningbouwcorporaties, het warmtenet en netwerkbeheerders richten zich daarbij vooral op de economische en technische uitdagingen van het aardgasvrij maken van de wijk. Onderzoekers van de Universiteit Twente (vakgroep Communicatiewetenschap) sloten aan om antwoord te geven op de vraag hoe bewoners uit beide wijken bij de warmteplannen betrokken moeten worden.

Energietransitie als communicatievraagstuk

In beide wijken zijn gesprekken gehouden met particuliere huiseigenaren, huurders, en bedrijven/instellingen. Daarnaast is in Hengelo een vragenlijst verspreid onder alle huishoudens in de wijk. Doel was om een beeld te krijgen van de wensen en behoeften van de inwoners rondom de communicatie en het proces. Uit de resultaten van beide onderzoeken blijkt onder andere dat bewoners veel kennis hebben over de technische implicaties van de transitie naar aardgasvrij. Vooral huiseigenaren schetsen een duidelijk beeld van de uitdagingen en kosten van de aanpassingen die nodig zijn, zoals het isoleren van (oudere) huizen en de elektriciteitsinfrastructuur. Kennis over

het beleid (wanneer moeten we van het aardgas af en wie betaalt het?) en over de details van de verschillende alternatieven (hoeveel lawaai maakt een warmtepomp en hoe warm wordt je huis als het op een warmtenet is aangesloten?) blijkt minder groot. Duidelijk werd bovendien dat bewoners geïnformeerd willen worden over hoe de transitie er de komende jaren uit zal zien. Niet alle informatie hoeft al direct duidelijk te zijn, maar transparantie in de besluitvorming is vereist. Daarnaast is er grote behoefte aan het zien en ervaren van alternatieve warmtebronnen om zo op basis van eigen ervaringen een beeld te kunnen vormen van een aardgasvrije toekomst. De eerste resultaten laten zien dat bewoners in beide wijken zich in principe al betrokken voelen, maar dat het zaak is deze betrokkenheid te koesteren en te voeden door middel van duidelijke informatievoorziening over het proces.

Lycens
WIJK NIJVERHEID-HENGELO
PROEFTUIN AARDGASVRIJE WIJK

Proeftuin

In 2018 vierde de Hengelose wijk de Nijverheid, die door het Ministerie aangewezen is als enige Overijsselse proeftuin om als een van de eerste aardgasvrij te worden, haar 100- jarig bestaan. Ruim een halve eeuw geleden was het de eerste wijk die op het aardgas werd aangesloten, nu is het de eerste bestaande wijk in Hengelo die van het aardgas af gaat. Belangrijk uitgangspunt voor deze transitie is het behoud van de mooie karakteristieke wijk.

Welbions en de gemeente kozen voor de aanpak van deze wijk als pilot, omdat 50% van de woningen corporatie bezit is en dichtbij elkaar geclusterd ligt. Welbions voert in deze wijk een groot onderhoudsprogramma uit en de bewoners zijn erg betrokken bij hun wijk. De gemeente voert daarnaast werkzaamheden uit in het openbare gebied en een bestaand warmtenet met industriële restwarmte ligt in de nabijheid. Al met al een mooie basis voor deze unieke pilot.

Remko Cremers, Transitiemanager Nieuwe Energie van gemeente Hengelo: “Een analyse van de technische mogelijkheden heeft ons geleerd dat de mogelijkheden beperkt zijn tot alleen hoge temperatuur warmtesystemen. Dit, vanwege de leeftijd van het grootste deel van de woningen en daarmee de beperkte mogelijkheden tot energetische maatregelen in relatie tot het investeringsniveau.” Twee alternatieven zijn

nu marktrijp: een hybride warmtepomp en/of een warmtenet. De eerste is een individuele tussenoplossing, terwijl de tweede een collectieve eindoplossing betreft. “Voor het verdere (sociale) proces van communicatie, participatie en besluitvorming is dit van groot belang”, vertelt Bert Schipper, Senior Adviseur Strategie en Beleid van Welbions. “In oktober organiseerden het Bewonersoverleg de Nijverheid (BON), woningcorporatie Welbions en gemeente Hengelo een inloopbijeenkomst waar we hebben opgehaald welke vragen er leven, welke ideeën mensen hebben en hoe ze in het verdere proces betrokken willen raken. Ruim 250 mensen leverden veel input.” Sinds de toewijzing van de wijk als proeftuin maakt een afvaardiging van BON onderdeel uit van de projectgroep. BON heeft een werkgroep van betrokken wijkbewoners

samengesteld en een plan voorgelegd aan de Go Duurzaam projectgroep “Warmteplannen”. Binnen Go Duurzaam wordt door het Bio-energiecluster Oost Nederland en Pioneering samengewerkt aan het verduurzamen van de gebouwde omgeving. Onder leiding van Pioneering komen stakeholders sinds 2017 op regelmatige basis bijeen, om samen te kijken naar de juiste oplossingen. Naast de toepassing van de techniek en de  nanciële haalbaarheid is de sociale innovatie van eminent belang.

Lycens

NIEUW PERSPECTIEF ROND ENERGIENEUTRAAL VERBOUWEN

Met het project Energieneutraal Verbouwen is een standaard aanpak ontwikkeld om woningen, die niet seriematig gebouwd zijn, energieneutraal te maken. Samen met de gemeenten Steenwijkerland, Zwartewaterland, Staphorst, Dalfsen, Ommen en Hardenberg geeft Pioneering Noordwest energieneutraal verbouwen een impuls. De aanpak is ontwikkeld in nauwe samenwerking met concept-ontwikkelaars en de lokale en regionale bouw- en installatiebedrijven. De provincie Overijssel en de VNG ondersteunen het project, omdat deze werkwijze potentie heeft voor verdere uitrol.

Het energieneutraal maken van een woning is een ingrijpende en kostbare verbouwing. Door een ‘standaard-aanpak’ wordt energieneutraal verbouwen eenvoudiger en goedkoper voor zowel woningeigenaren als bouwbedrijven. Energieneutraal Verbouwen biedt particulieren een standaard aanpak voor het verduurzamen van vrijstaande en 2-onder-1 kap woningen.

Pioneering verzorgt binnen het project de innovatieve ontwikkelingen en contacten met het bouwbedrijfsleven in de regio. Zo werd bijvoorbeeld de markt consultatie en werving rond het vinden van de juiste bedrijven voor het leveren van ‘Energieneutraal coaches’ begeleid.

Deze energieneutraal coaches zijn betaalde deskundigen die de woningeigenaar tegen gereduceerde kosten kan inschakelen. Ze bekijken samen met de woningeigenaar of de woning energieneutraal gemaakt kan worden, welke investeringen hiervoor nodig zijn en of dit  nancieel haalbaar is voor deze particulier. Daarna wordt gezamenlijk de offerte-aanvraag opgezet en ondersteunen ze de woningeigenaar bij de beoordeling van de offertes.

Pioneering heeft ook een actieve rol in het verbinden van concept-ontwikkelaars en geschikte aanbiedende installateurs en aannemers aan het project. Dit is namelijk essentieel voor het verkrijgen van een passend aanbod. Daarnaast ondersteunt Pioneering ze met kennis en inzicht in de marktontwikkelingen rond energieneutraal renoveren voor particulieren en bij het aanjagen van de ontwikkeling van een standaard aanpak voor de verschillende voorkomende bouwtypen uit verschillende bouwjaren.

De standaard aanpak is voor zowel de woningeigenaar, aannemer, als de installateur en/of adviseur ontwikkeld. Op basis van de bestaande en de te realiseren isolatiegraad van de woning kan men in een eenvoudig schema langs de te maken keuzes lopen. Hiermee wordt helder inzicht verkregen in de relevante mogelijkheden op het gebied van door te voeren isolatiemaatregelen, warmteproductie, warmteafgifte en ventilatie. Ook wordt een duidelijke structuur en overzicht aangebracht in het ‘oerwoud van opties’.

Het afgelopen jaar kent een aantal goed bezochte informatiebijeenkomsten, verdiepingssessies en vele excursies en werkbijeenkomsten die goed zijn ontvangen door de bedrijven. Al met al zijn ruim 250 huishoudens inmiddels actief met het thema Energieneutraal Verbouwen aan de slag, bedrijven aangehaakt en adviestrajecten naar tevredenheid doorlopen. Volop perspectief dus voor zowel de huiseigenaren als geïnteresseerde bedrijven! Het is nu al zeker dat dit project voorlopig wordt gecontinueerd binnen de zes gemeenten, onder innovatieve aanjaging vanuit Pioneering Noordwest.

Lycens

Pioneering Noordwest

Binnen de Regio Noordwest, globaal het gebied Zwolle - Steenwijk - Hardenberg - Raalte, is Pioneering nu bijna twee jaar actief met de uitrol van de activiteiten. Ook in deze regio zijn van origine veel kleine tot middelgrote bouw-, installatie- en onderhoudsbedrijven te vinden.

Er heerst hier een ‘aanpakkersmentaliteit’: schouders eronder zetten en de handen uit de mouwen willen steken. Vanuit een open houding voor nieuwe ontwikkelingen en met een blik naar buiten om gezamenlijk nieuwe kansen te creëren pakken we hier vele thema’s binnen Pioneering op. De economische regio Zwolle behoort al jaren tot de topregio’s in Nederland. De gebiedsidentiteit (en trots) is nog wat minder ontwikkeld dan in Twente maar wordt steeds sterker. Ook een universiteit en daaraan verbonden wetenschappelijke kennisinfrastructuur, zoals rond Enschede ontbreekt in deze regio, maar op het punt van kennisontwikkeling, innovatie & onderwijs weten partijen in de regio elkaar steeds beter te vinden. Pioneering speelt hierin een mooie verbindende rol.

In de regio Noordwest ligt de focus met name op de energietransitie en het circulair bouwen. Hierbij kun je denken aan projecten rond aardgasvrije wijken, energieneutraal verbouwen en een pilot m.b.t. ontwikkeling van waterstof-infrastructuur & -toepassingen. Daarnaast voert Pioneering een verkenning uit naar de behoefte aan kennisontwikkeling en samenwerking bij partijen in de Vechtdal-gemeenten rond circulair bouwen. Hierbij werkt men nauw samen met andere organisaties in de regio zoals het Ondernemershuis voor het Vechtdal. Verder faciliteert Pioneering ook de woningcorporaties in de regio bij de kennisontwikkeling rond verduurzaming van hun huurwoningen.

Lycens

Ontwikkeling waterstof-hub

De prijsvraag Smart, Smarter, SmartEAST, die uitgeschreven werd in het kader van 10 jaar Pioneering, bood de mogelijkheid om zeven innovatieve vraagstukken breed in het netwerk weg te zetten. Pioneer gemeente Dalfsen bracht hiervoor het vraagstuk ‘Kans(en) of innovatieve ideeën om de toepassing van waterstof of een waterstof-hub te introduceren in Dalfsen’ in, waarbij moest worden aangegeven op welke wijze het idee bij de schaal van de gemeente past, of er sprake is van verbinding met lokale ondernemers en energie-coöperaties en wat het opschaalperspectief is.

Dalfsen wil graag snel overschakelen op duurzame energie met gebruik van zoveel mogelijk lokale kracht en zocht naar innovatieve waterstofplannen die passen bij de schaal en de gemeenschap(pen) in Dalfsen. Waterstof is een schone bron van energie. Maar wat voor kansen biedt waterstof voor de bedrijven, woningen en voertuigen?

H2-BV uit Zwolle bracht een oplossing voor dit vraagstuk in en werd een van de twee gelukkige winnaars van de prijsvraag met hun plan dat met de inzet van waterstof het energiegebruik voor het beregenen van landbouwgronden (nu vaak met behulp van diesel-gedreven tractoren) verminderde. De jury vond het voorstel een heel concreet en tastbaar idee: ‘Juist door klein te beginnen is het effect snel zichtbaar en biedt het mogelijkheden voor opschalen’.

Een groep van lokale bedrijven in de buurt van Dalfsen meldden zich eveneens aan voor de prijsvraag. Zij zagen kansen voor de industrie, technische bedrijven en installateurs om waterstofopslag en -gebruik verder te ontwikkelen. Direct na de prijsuitreiking werd tijdens de borrel van het jubileumevent de contacten gelegd om gezamenlijk de handschoen voor het idee van gemeente Dalfsen op te pakken. Pioneering juichte het plan van vereende krachten toe en voert de procesbegeleiding hiervoor uit. In de daaropvolgende maanden werd vervolgens gezamenlijk bekeken hoe de plannen bij elkaar konden worden gebracht.

Bij de verdere verkenning en uitwerking van de mogelijkheden werd al snel duidelijk dat vormgeving van vraag en aanbod rond waterstof vrijwel ‘gelijk op’ moet gaan om kansrijk te kunnen zijn. Ook speelt de projectschaal een belangrijke rol. Naast waterstoftoepassingen voor mobiliteit zijn stationaire applicaties óók essentieel voor een succesvolle uitrol. Onder andere in de bebouwde omgeving, waar naarstig wordt gezocht naar duurzame oplossingen voor intelligente energiesystemen.

In de ontwikkeling rond een waterstof-hub in Dalfsen wordt in de eerste plaats gezocht naar de toepassing van waterstof, waarbij lokale mogelijkheden en kansen die het gebied zelf biedt, worden benut, Daarnaast is het van belang om verschillende technieken in synergie met elkaar te verbinden, inclusief balancering en opslag. Dit alles moet uiteindelijk leiden tot een opzet waarin waterstof succesvol kan worden toegepast in de bebouwde omgeving en antwoorden biedt op het duurzame warmtevraagstuk. Tegelijkertijd biedt dit Pioneering-project kansen voor nieuwe technieken en innovatie voor het MKB.

Lycens
UNIEK HAALBAARHEIDSONDERZOEK
PRIJSVRAAG OFF GRID NIEUWBOUW MET ZOUTBATTERIJ

Off Grid

Vanuit de Pioneering prijsvraag is de oplossing voor de uitvraag ‘Off grid en levensloopgeschikt wonen in Wierden’ gekozen als een van de twee winnaars. Bij het project voor een off grid complex, dat door woningcorporatie Reggewoon werd ingebracht, is een totaalconcept neergelegd voor een groep levensloopbestendige woningen door de partijen Nijhoff Architecten en Dr Ten. Samen met Reggewoon, en onder begeleiding van Pioneering, is er afgelopen september een werkgroep gestart om te komen tot een concreet en afgebakend haalbaarheidsonderzoek. Hierbij focust Geert Nijhoff, van Nijhoff Architecten, zich voornamelijk op stedenbouwkundige zaken en schuift, waar nodig of gewenst, bij deze groep aan.

“Als eerste hebben we de energetische uitgangspunten vastgesteld. Om de woningen all electric te maken hebben we een eerste globale factsheet opgesteld. Daar staat bijvoorbeeld in dat het om 5750 kWh per jaar per woning gaat en dat hiervoor 2500 PV-panelen van 330 WP nodig zijn. Uit berekeningen blijkt dat off grid met alleen zout- of andere batterijen niet haalbaar is. Om periodes in de winter met weinig of geen productie van elektriciteit op te vangen en ook nog voor een goede leverbetrouwbaarheid te zorgen is dit verre van haalbaar. Dit geldt zowel voor techniek als voor de businesscase. “Omdat we ook nog met een dichtbebouwd inbreidingsgebied zitten is de toepassing van een generator op biodiesel voor ons waarschijnlijk niet interessant”, aldus Wouter Ribberink, projectleider van Reggewoon.

Voor de komende periode staat o.a. het alternatief van de buurtbatterij op de agenda. Samen met Enexis wordt gekeken naar de gevolgen voor het openbare net van de inbreiding en de PV-panelen die Reggewoon en particulieren in de buurt van het complex op bestaande woningen willen leggen. “Mogelijk komt daar het gebruik van elektrische auto’s nog bij” aldus Gerrit Miedema van Dr Ten.

Voor de komende tijd staan naast technische zaken ook de  nanciële en juridische aspecten op het programma. Het woningoverstijgend toepassen van batterijen is her en der nog in de fase van pilots met energiecoöperaties. Voor een woningcorporatie is deze vorm van energieopwekking der mate nieuw, dat het zoeken is naar wat allemaal wel of niet kan volgens regelgeving.

Lycens

PIONEERING, HOEKSTEEN IN HET NETWERK

Twente is een topregio om in te wonen en te werken. De snel veranderde samenleving stelt de regio voor uiteenlopende maatschappelijke, technische en economische uitdagingen. Die vragen om passende oplossingen. Met de Agenda voor Twente wordt gezamenlijk geïnvesteerd in de toekomst van een krachtige regio met volop potentie. De Agenda is een investeringsprogramma (2018-2022) op initiatief van de veertien Twentse gemeenten ontwikkeld, in nauwe samenwerking met TwenteBoard en hun partners in het bedrijfsleven, van kennis- en onderwijsinstelling en van de samenwerkende overheden, waaronder de provincie Overijssel. Pioneering, is een van de partners waarmee regionale samenwerking wordt aangejaagd, een hoeksteen in een netwerk.

Pioneering is partner in de zogenaamde basisinfrastructuur van de Agenda. In samenwerking met andere regionale partners wordt gewerkt aan versterking van het ecosysteem voor het Twentse bedrijfsleven. ‘Die versterking is vooral gericht op stimuleren van innovatie en faciliteren van bedrijven in transities, zoals digitalisering en circulaire economie. Hiermee versterken we de economische ontwikkelingen in de regio. ‘Pioneering, als aanjager van vernieuwing in de bouw, heeft zich de afgelopen 10 jaar ontwikkeld tot een cluster met een vaste waarde in het netwerk”, aldus Aleid Diepeveen, programmaleider Agenda voor Twente’.

Pioneering is een kartrekker binnen de actielijn Circulaire economie & duurzaamheid van de Agenda voor Twente die de uitdaging van het klimaatakkoord oppakt om de opwarming van de aarde tegen te gaan. Met Pioneers wordt bijvoorbeeld gewerkt aan de transitie naar een circulaire bouweconomie en het beperken van de energievraag van woningen. Daarbij komt de opgave om tot aardgasvrije wijken te komen. Dat wordt pragmatisch opgepakt: kennispartners en bedrijven worden bij elkaar gebracht om samen op zoek te gaan naar de meest geschikte oplossingen. Naast de kortere termijn, wordt natuurlijk ook vooruitgekeken ‘hoe die transitie naar een circulaire bouw vorm te geven?’. Wat is de next step, hoe gaan we die zetten?, wie hebben we daarvoor nodig? In de traditionele rollen dienen die partijen zich snel aan, maar voor die transitie heb je koplopers nodig en bieden andere partijen nieuwe kansen. Aleid Diepeveen: ”Mooi te zien hoe Pioneering die verschillende snelheden weet te verbinden.

De Agenda voor Twente is gericht op samenwerking en co-creatie. De partners kunnen en moeten nog intensiever samenwerken om een niveau te bereiken waarmee we ons echt gaan onderscheiden. Pioneering vragen we daarom nadrukkelijk om de andere partners binnen het programma op te zoeken. Hierbij kun je denken aan NovelT, die dicht op kennis van UT en Saxion zitten, en ook goed bekend zijn met andere domeinen zoals de maakindustrie. En dit geldt ook voor talent: mensen opleiden voor kansrijke sectoren, daar kun je niet vroeg genoeg mee beginnen. TechniekPact Twente heeft daarvoor een concrete aanpak ontwikkeld, waar Pioneering weer gebruik van kan maken. Willen we het verschil kunnen maken in Twente en ver daarbuiten, dan hebben we elkaar hard nodig, om slimmer en sneller de oplossingen te kunnen bieden. Pioneering is daarin een belangrijke waarde!’”

Lycens
MDO

Samen werken aan de Meest Duurzame Oplossing

De woningcorporaties zijn volgens de klimaattafel Gebouwde Omgeving de motor voor de structurele reductie van de CO2-uitstoot van huizen. Deze rol wordt door de Twentse woningcorporaties verenigd in WoON gezamenlijk opgepakt onder de aanjagende rol en begeleiding van Pioneering. De grote zoektocht naar opschaling en interessante businesscases voor huurder, corporatie en bedrijven is bij elkaar gebracht in de diverse MDO-labs (Meest Duurzame Oplossingen).

Binnen het project lopen veel experimenten, die door de gezamenlijke corporaties in samenwerking met het bedrijfsleven en de kennisinstellingen zijn opgepakt. Naast een overzicht van alle experimenten zijn de eerste factsheets inmiddels ook op projectniveau opgeleverd. Een goed voorbeeld hiervan het demoproject Stinsburg, dat onder veel belangstelling van de vak- en landelijke pers als zeer bijzonder is gekenmerkt. Ook de zoektocht naar het vervolg naar aardgasloos bij woningen, die bijvoorbeeld al naar label B waren gebracht, krijgt in meerdere vormen aandacht binnen de experimenten. Daarnaast heeft het initiatief vanuit het MDO-lab jaren ’50 en ’60 geleid tot een succesvolle aanvraag van een subsidie bij TKI-Urban Energy, waarbij de focus ligt op compartimentering. De experimenten maken het delen van kennis en

inzichten tussen niet alleen corporaties onderling, maar ook met bedrijven en kennisinstellingen mogelijk. “Het delen van kennis en ervaringen en niet bij meerdere corporaties dezelfde experimenten opstarten vinden wij vanuit De Woonplaats belangrijk. We halen kennis op en delen kennis vanuit bijvoorbeeld ons waterstofproject” aldus Dik Roetert-Steenbruggen. In het voorjaar van 2018 hebben alle corporaties de Aedes-Routekaart naar CO2-neutraal ingevuld. De Twentse corporaties hebben dit samen opgepakt door vooraf kennis te delen over de interpretatie van de routekaart en de output hiervan, de invulwijze en mogelijke processen om te komen tot een ingevulde routekaart. Pioneering heeft dit proces mogen begeleiden en heeft kennissessies met Twentse corporaties georganiseerd alsmede de definitieve

routekaarten geanalyseerd. Hierdoor is inzicht ontstaan in de regionale verduurzamingsopgave welke is gedeeld in het bestuurdersoverleg WoON, het kernteam MDOlabs. Dit jaar is een start gemaakt om een beperkt aantal scenario’s te ontwikkelen voor woningtypologieën die voor de komende vijf tot tien jaar gepland staan voor grootonderhoud. Dit wordt in 2019 verder uitgewerkt.

Het MDO-Labs project heeft in Noordwest Overijssel inmiddels geleid tot de opstart van een soortgelijk project onder de naam NOWOZO. Hierin gaan corporaties in Noordwest Overijssel gezamenlijk kennisdelen en -ontwikkelen onder begeleiding van Pioneering.

ENERGIETRANSITIE ONBETAALBAAR VOOR WONINGCORPORATIES?

De corporaties hebben in de Woonagenda de ambitie uitgesproken dat het woningbezit in 2050 CO2-neutraal dient te zijn. De komende jaren zullen heel veel corporatiewoningen moeten worden gerenoveerd of worden gesloopt en nieuw gebouwd. De berekeningen van het WSW laten echter zien dat deze investeringsopgave niet voor alle corporaties haalbaar is. De corporaties willen de investeringen meestal ook niet maximaal doorbelasten aan de huurders, maar de huurders laten pro teren van de duurzaamheidsmaatregelen in de vorm van lagere woonlasten.

Om hierin een goede afweging te kunnen maken, is het goed om te weten welke mogelijkheden er zijn om duurzaamheidsmaatregelen door te berekenen aan de huurder. Marquant Advocaten helpt woningcorporaties bij het opstellen van renovatievoorstellen en adviseert over de wijze waarop investeringen kunnen worden doorberekend aan huurders.

Als de corporatie werkzaamheden aan de woning uitvoert die leiden tot een verbetering van de woning, mag de corporatie de huurprijs voor de zittende huurders verhogen met een bedrag dat in redelijke verhouding staat tot de door de corporatie gedane investering. De huurprijs mag echter nooit hoger worden dan de maximale huurprijs volgens het woningwaarderingsstelsel.

Sinds 1 september 2016 hebben corporaties ook de mogelijkheid de investering in duurzaamheidsmaatregelen in bepaalde gevallen op een andere manier terug te verdienen, namelijk via een energieprestatievergoeding (EPV). De wet stelt echter zeer strenge eisen aan de gerenoveerde woning en het meten van de energieprestatie door de corporatie.

Corporaties mogen daarnaast in de servicekosten een vergoeding opnemen voor het gebruik van zonnepanelen die los op het dak zijn geplaatst. Onlangs is in de rechtspraak bepaald dat dit niet mogelijk is in het geval van NOMwoningen. Marquant Advocaten volgt de ontwikkelingen op dit gebied op de voet en kan woningcorporaties hierover adviseren.

Lycens

ENERGIETRANSITIE ONBETAALBAAR VOOR WONINGCORPORATIES?

De corporaties hebben in de Woonagenda de ambitie uitgesproken dat het woningbezit in 2050 CO2-neutraal dient te zijn. De komende jaren zullen heel veel corporatiewoningen moeten worden gerenoveerd of worden gesloopt en nieuw gebouwd. De berekeningen van het WSW laten echter zien dat deze investeringsopgave niet voor alle corporaties haalbaar is. De corporaties willen de investeringen meestal ook niet maximaal doorbelasten aan de huurders, maar de huurders laten pro teren van de duurzaamheidsmaatregelen in de vorm van lagere woonlasten.

Om hierin een goede afweging te kunnen maken, is het goed om te weten welke mogelijkheden er zijn om duurzaamheidsmaatregelen door te berekenen aan de huurder. Marquant Advocaten helpt woningcorporaties bij het opstellen van renovatievoorstellen en adviseert over de wijze waarop investeringen kunnen worden doorberekend aan huurders.

Als de corporatie werkzaamheden aan de woning uitvoert die leiden tot een verbetering van de woning, mag de corporatie de huurprijs voor de zittende huurders verhogen met een bedrag dat in redelijke verhouding staat tot de door de corporatie gedane investering. De huurprijs mag echter nooit hoger worden dan de maximale huurprijs volgens het woningwaarderingsstelsel.

Sinds 1 september 2016 hebben corporaties ook de mogelijkheid de investering in duurzaamheidsmaatregelen in bepaalde gevallen op een andere manier terug te verdienen, namelijk via een energieprestatievergoeding (EPV). De wet stelt echter zeer strenge eisen aan de gerenoveerde woning en het meten van de energieprestatie door de corporatie.

Corporaties mogen daarnaast in de servicekosten een vergoeding opnemen voor het gebruik van zonnepanelen die los op het dak zijn geplaatst. Onlangs is in de rechtspraak bepaald dat dit niet mogelijk is in het geval van NOMwoningen. Marquant Advocaten volgt de ontwikkelingen op dit gebied op de voet en kan woningcorporaties hierover adviseren.

Lycens
IMPACT CREËREN MET TRANSITIEAGENDA CIRCULAIR BOUWEN OVERIJSSEL

Circulaire bouweconomie

De bouw- en infrasector staat voor een enorme transitie. Om klimaatverandering en verdere belasting van de aarde tegen te gaan, moeten we op een geheel andere manier gaan werken. Dit betekent dat we onze gebouwen en infrastructuur zo gaan ontwikkelen dat straks alle materialen en grondstoffen herbruikbaar zijn en we geen fossiele energiebronnen meer gebruiken. De nadruk ligt op het realiseren van hoogwaardig(er) hergebruik in alle deelmarkten van de bouw. De ambitie is dat uiterlijk in 2050, maar liever veel eerder, de gebouwde omgeving circulair is.

Nederland pakt deze uitdaging serieus op en Pioneering draagt daaraan haar steentje bij. Ons aanbod varieert van masterclasses waarin samen wordt geleerd en aan een concreet project wordt gewerkt tot verschillende  eldlabs voor publiek-private samenwerking voor onderzoek en innovatie waarin overheden, bedrijven en kennis- en of onderwijsinstellingen een rol hebben.

Lycens

IMPACT CREËREN

Uiterlijk in 2050, maar liever veel eerder, is de gebouwde omgeving circulair. Deze ambitie staat in de ‘Transitieagenda Circulaire Bouweconomie’. In het verlengde hiervan heeft provincie Overijssel het initiatief genomen voor een transitieagenda ‘Circulair Bouwen’ voor en door Overijssel. Deze regionale transitieagenda geeft richting en bevat proeftuinen die impact creëren en bijdragen aan de versnelling van de transitie. Leren door te doen!

Deze transitieagenda Circulaire woning- en utiliteitsbouw Overijssel is tot stand gekomen door samenwerking van Theo de Bruijn; lector duurzame leefomgeving bij Saxion Hogeschool, Rutger Vrielink; directeur Pioneering, Jan Straatman; directeur Balance & Result en vertegenwoordiger van de Regieraad Bouw Oost Nederland en Liesbeth Engelsman; provincie Overijssel. Door deze samenwerking zijn expertise, netwerken, onderzoek, onderwijs en praktijk met elkaar verbonden.

Op 15 februari 2019 is tijdens ‘de Woonkeuken’ de Transitieagenda aangeboden aan Hans van Norel, voorzitter van Bouwend Nederland. De transitieagenda is ontwikkeld in nauwe samenwerking met veel betrokkenen uit de sector. In interviews met koplopers en in meer dan 5 werksessies hebben bouwers, installateurs, corporaties, gemeenten, kennisinstellingen en provincie Overijssel gezamenlijk inhoud gegeven en gedragenheid gecreëerd over deze regionale transitieagenda.

Ondanks het feit dat het lijkt dat iedereen al met circulariteit bezig is, is het te makkelijk om te denken dat het nu wel vanzelf gaat groeien. Met de samenwerking aan de Transitieagenda is een mooie start gemaakt, die zeker nog aangejaagd en begeleid moet worden in de komende tijd. Alleen door een brede samenwerking van de branche, in combinatie met een vruchtbare voedingsbodem van de provincie, zijn wij in staat om echt met elkaar te kunnen Pionieren!

Samen gaan we aan de slag, want de bouw- en installatiesector kenmerkt zich door ‘doen’. Door samen te experimenteren, en hiermee te leren, bouwen we kennis op die we nodig hebben om een betere, duurzame en circulaire omgeving te kunnen bouwen.

Pioneering ontwikkelt ‘Woonblik’

In opdracht van de Woonkeuken ontwikkelde Pioneering begin 2019 het ‘Woonblik’. Hiermee kreeg de kookstudio Innovatief Wonen, welke voortkomt uit de Woonkeuken, een tastbaar product waarmee inzicht wordt verkregen in een aantal bestaande innovatieve woonvormen die er binnen de provincie Overijssel zijn.

Lycens
RUIMTE VOOR GESPREK EN INITIATIEF

De Overijsselse aanpak

De bouw zit in de huidige hoogconjunctuur op een voortdenderende trein. Dan is het niet makkelijk om bedrijfsprocessen aan te passen aan de veranderingen die de circulaire economie met zich meebrengt. Daarom staan wij als provincie mede aan de lat om innovatie aan te moedigen via samenwerking tussen de 4 O’s. We doen dat vooral door kennisuitwisseling te stimuleren zoals bij het netwerk van de Woonkeuken. Op initiatief van de provincie komen overheden, bouwers, projectontwikkelaars, bewoners, makelaars, corporaties en andere betrokkenen eens in de 2 maanden samen. Hier wordt niet alleen gepraat maar ook zaken gedaan.

We omarmen vernieuwende ideeën, maar die moeten wel uitvoering krijgen. Pioneering helpt ons hierbij door in vele opgaven de onafhankelijk rol te pakken en met inhoudelijke kennis partijen te verbinden en kennis te delen. Voor de kookstudio ‘Innovatief wonen” van de Woonkeuken hebben we Pioneering een Woonblik laten samenstellen met allerlei innovatieve en duurzame ingrediënten. Hiermee kunnen we breed delen welke innovatieve woonvormen er allemaal in onze provincie zijn en waarmee samengewerkt kan worden.

Sterke bouwsector

We hebben in Overijssel een sterke bouwsector waar met veel inzet en creativiteit, onder andere gestimuleerd door Pioneering, prachtige dingen tot stand worden gebracht. Er is ook een sterke motivatie om innovatief te ondernemen die van pas komt nu de circulaire economie zijn intrede doet en een energietransitie van primair belang is. Niet als een hippe tendens maar uit verantwoordelijkheid voor de generaties na ons nemen we gezamenlijk actie.

Wij doen dit bijvoorbeeld door het opstellen van een provinciale transitieagenda Circulair Bouwen, waar Pioneering samen met Regieraad Bouw Oost-Nederland en Saxion Hogescholen gezamenlijk voor ons vorm aan heeft gegeven. De Overijsselse bouwsector heeft het in zich om landelijk toonaangevend te worden in de circulaire economie. Door de lange, ambachtelijke traditie en door de drang om te innoveren hebben we sterke troeven in handen. Bovendien hebben we hier letterlijk de ruimte om te bouwen en te experimenteren, anders dan in sommige dichter bevolkte delen van het land. Leren door te doen! Vanuit de praktijk van vandaag, op weg naar morgen. En vooral samen!

Lycens

STUDENTEN WERKEN AAN CIRCULAIRE BUSINESSMODELLEN VOOR TWENTE

In Twente bouwen we aan een grensoverschrijdend Circulair  eldlab. Een experimenteer-, onderzoek- en opschaallocatie voor Circulair bouwen. Ondernemers, overheid en kennisinstellingen kunnen hier samen inzetten op nieuwe circulaire modellen. Via keten- en regionale samenwerking werken Pioneering, FME, the Green Business Club Twente en de Agenda voor Twente aan een nieuw duurzaam economisch model.

De regionale kennisinstellingen leveren naast kennis ook bijvoorbeeld frisse blikken in de vorm van studenten die meedenken in de sessies. De Saxionstudenten hebben allen de minor Circulaire Businessmodellen gevolgd en hebben hiermee de link van de theorie naar de praktijk en werden gekoppeld aan de domeinen Water, Ondergrond en infra, Wegen en Woning/Utiliteitsbouw.

“Onze opdracht startte tijdens de eerste grote bijeenkomst van het Circulaire Fieldlab Twente afgelopen november. Wij vonden het bijzonder om te zien dat er zoveel aandacht wordt gegeven aan circulariteit binnen de wegenbouw”, vertellen Pascal Esmeijer en Luc Claassen. “Wij hebben vooral geleerd van de opdracht dat niet een plan opstellen om een product of proces circulair maken het allerbelangrijkste is, maar dat vooral doen de sleutel is. Een samenwerking tussen overheden en bedrijven, die ruimte creëren voor testen om er zo achter te komen of het werkt of niet, maakt het verschil!”

De studenten constateerden ook dat de vier verschillende gebieden ieder hun eigen problematiek kennen en een andere aanpak vereisen. Bij alle vier verschillende gebieden heeft men elkaar echter nodig om verder te komen en alleen als partijen gaan samenwerken gaat dit lukken.

Stan Hagen en Jordi Beerning waren gekoppeld aan het domein Water: “Wij vonden het project erg leuk omdat wij veel vrijheid kregen in de aanpak van het project. Ook was het erg leuk dat wij een aantal keer aan konden sluiten bij een werksessie. Hier hebben wij veel van geleerd. Daarnaast was het erg  jn dat wij als studenten een bijdrage hebben kunnen leveren aan dit actuele thema”. Voor de studenten was het een heel leerzaam project. Tijdens het project hebben ze veel geleerd over de huidige stand van zaken op het gebied van de circulaire economie en op welke wijze er door verschillende partijen wordt samengewerkt. Door de werksessies en de bijdragen van circulaire koplopers kregen zij een goed beeld van de huidige stand van zaken. “Dit hebben wij als erg inspirerend en leerzaam ervaren!” Een belangrijke conclusie is dat de circulaire economie wel geld kost, maar uiteindelijk ook geld kan opleveren. De studenten geven in hun onderzoeksrapporten daar verschillende mogelijkheden voor aan.

Lycens

Infarood en de energietransitie

Dit zou de titel van een sprookje kunnen zijn. Veel sprookjes worden immers verteld als het gaat om de energietransitie. Maar we zouden niet willen dat de energietransitie eindigt in een nachtmerrie. Daarom is het belangrijk om feitelijk te kijken welke technieken ingezet worden in de energietransitie en op welke manier.

Infraroodverwarming wordt al tientallen jaren toegepast. In die zin betreft het hier niet direct een innovatief product. Wel zijn de omstandigheden waarin verwarming wordt toegepast sterk veranderd. Door steeds beter te isoleren en nieuwe vormen van (balans-)ventilatie toe te passen, is de warmtevraag van een gemiddelde woning sterk afgenomen.

Tegelijkertijd bieden regeltechnieken steeds meer mogelijkheden als het gaat om gericht verwarmen. De regeltechniek zorgt ervoor dat verwarming uitschakelt bij een open venster of bij afwezigheid gedurende een vooraf ingestelde tijd.

Deze ontwikkelingen maken het toepassen van infraroodverwarming in bepaalde type woningen zeer interessant. Waarin onderscheidt een infraroodverwarmingssysteem zich van andere oplossingen?

  • Lage investering, lange levensduur
  • Eenvoudig te installeren, geen onderhoud
  • Hoog comfort bij een lagere luchttemperatuur (energiesparing van zo’n 20%)
  • Uitstekend individueel regelbaar door een snelwerkend systeem

Met een goed advies en ontwerp is het mogelijk om met infraroodverwarming ef ciënt en budgetvriendelijk te verwarmen. Hiermee kan een belangrijke voorwaarde van de energietransitie vervuld worden. Om de bekendheid van infraroodverwarming te vergroten en ervoor te zorgen dat wet- en regelgeving wordt aangepast op deze ‘nieuwe’ verwarmingstechniek, is in 2018 op initiatief van ETHERMA Benelux BV de branchevereniging IG Infrarood Benelux opgericht. Een branchevereniging die geen sprookjes verteld, maar het echte verhaal over de mogelijkheden van infraroodverwarming in de energietransitie.

Lycens

PIONEERING TWENTE

De bouw is economisch gezien een belangrijke sector voor Oost-Nederland. Een aanzienlijk deel van de beroepsbevolking is direct of indirect werkzaam in de bouw. Niet voor niks is deze regio dan ook al meer dan 10 jaar de bakermat voor Pioneering in zijn huidige omvang: hét platform voor de bouw in Oost-Nederland. De marktpositie van de bouw wordt in deze regio door veel factoren beïnvloed. Daarnaast is de bouw onderdeel van de oplossing van grote maatschappelijke opgaven zoals energietransitie, circulariteit, water & klimaat, wonen en zorg etc. ’s Werelds grootste bedreigingen zijn ’s werelds grootste maatschappelijke en zakelijke kansen. De rode draad hierin blijft in alle aspecten telkens weer: samen sta je sterker. Of dit nu gaat om het aanjagen van innovatie, het toekomstbestendig maken van de bouw in vele facetten of het bijdragen aan maatschappelijke opgaven.

Met de Agenda voor Twente wordt gezamenlijk geïnvesteerd in de toekomst van Twente. Pioneering mag hieraan een actieve bijdrage leveren in de basisinfrastructuur van de Agenda voor Twente. Pioneering ontwikkelt activiteiten en zet in op de doelen uit de agenda. Tevens wordt er een sterke verbinding gezocht met andere organisaties uit de basisinfrastructuur zoals Novel-T en Techniekpackt Twente, die aan dezelfde doelen werken, maar vanuit een andere invalshoek. Willen we door een goede samenwerking het verschil kunnen maken in Twente en ver daarbuiten, dan hebben we elkaar hard nodig, om slimmer en sneller de oplossingen te kunnen bieden.

Binnen Twente werken we net als voorheen aan een sterkere, betere, duurzame bouwbranche en gebouwde omgeving, samen met alle bedrijven, (semi)overheden, organisaties en partners in ons netwerk. De samenwerking met de kennisinstellingen: UT, Saxion en ROC is van essentieel belang hierbij. Daarnaast werken we intensief samen met de Twentse gemeenten, woningcorporaties (i.c.m. WoON Twente) en het Waterschap (Vechtstromen). Zij zijn als grote opdrachtgevers en launching customer erg belangrijk om innovatie en verandering ook in de praktijk te kunnen brengen en aan te jagen.

Lycens

10 jaar Pioneering

PIONEERS VIEREN SAMEN 10 JAAR INNOVATIE EN KENNISDELING

Lycens

ZONDER AMBITIE GEEN INNOVATIE

Innovatie begint met ambitie. De drang om te verbeteren en vooruitgang te boeken. Mensen en ideeën samen te brengen en te zoeken naar nieuwe toepassingen voor bestaande producten, diensten en processen. Of van scratch af te starten met het zoeken van nieuwe oplossingen voor bestaande en toekomstige problemen.

Het optimaliseren van het (her-) gebruik van grondstof en materiaal en het reduceren van afvalstromen tot een absoluut minimum vormt een onvermijdelijke uitdaging voor de toekomst. Mijn ambitie om grensoverschrijdende circulaire samenwerking op gang te brengen heeft in 2018 tot actie geleid. In de rol van aanjager heb ik een groep enthousiaste en betrokken ondernemers en organisaties bij elkaar heb gebracht, is er Euregionale samenwerking op het gebied van circulariteit ontstaan en gestart met de ontwikkeling van een grensoverschrijdend Fieldlab.

Onder leiding van Pioneering en FME vinden Duitse en Nederlandse ondernemers elkaar in de zoektocht naar innovatie en business. Binnen de circulaire bouw en infra zijn ideeën gedeeld, mogelijkheden verkend en projecten gestart. Op het gebied van hergebruik van textiel en materialen zijn er in EUREGIO goede voorbeelden van kansen en ontwikkelingen, zoals het Texperium in Haaksbergen en de initiatieven van Twence voor duurzaam hergebruik en energieopwekking. Ik wens ons allen een proces van samenwerking dat leidt tot mooie nieuwe circulaire business in Twents en Euregionaal verband.

Onno van Veldhuizen
Burgemeester van Enschede

Lycens

Samenwerken

De ambitie van dit thema is het fundamenteel veranderen van cultuur en werkwijze in de bouw waardoor focus op duurzaamheid, samenwerking, innovatie en levensduur dominant wordt bij aanbestedingen.

De inkoopstrategie van betrokken partijen in de bouwketen biedt maximale ruimte voor inbreng van onderscheidend vermogen in technisch, kwalitatief,  nancieel, innovatief en procesmatig opzicht voor de oplossing van projecten.Er zijn nu nieuwe en innovatieve antwoorden nodig: innovaties die leiden tot snellere, slimmere, duurzame, veilige en goedkopere oplossingen.

De opgaven waarvoor Nederland nu staat zijn qua omvang, complexiteit en impact zo groot dat alleen excelleren in het bestaande onvoldoende is om op de grote nieuwe maatschappelijke uitdagingen een tijdig antwoord te hebben. Nieuwe bouwtechnieken, -processen, -materialen en een omslag in het denken en houding zijn essentieel. Er is behoefte aan radicale, grote en meer complexe innovaties. Hiervoor is de bouwketen echter te versnipperd, wordt er onvoldoende mogelijkheid geboden om met innovatie in een aanbestedingsmarkt te concurreren, en zijn de volumes te klein om substantiële investeringen terug te kunnen verdienen. Er is op deze terreinen in de bouwketen (overheid, markt, financiers en kennisinstellingen) nog veel te winnen.

Lycens

RGS Next step

Vanaf de start van Pioneering is volop ingezet op Resultaatgericht samenwerken, toen nog onder de naam RGVO. Inmiddels is na 10 jaar de werkgroep Resultaatgericht Samenwerken in Onderhoud (RGSiO) volop bezig met de “Next Step”. In 2018 zijn reeds belangrijke onderwerpen geïdenti ceerd en geagendeerd waaraan door een select gezelschap is gewerkt.

Tijdens een bijeenkomst in het najaar van 2018 kwam nogmaals naar voren dat de koppeling van RGSiO met duurzaamheid, samenwerken en de strategie de speerpunten zijn. “Het is een procesinnovatie, dus is het logisch dat organisatorische zaken belangrijk zijn. Het gaat verder dan het aanschaffen van een automatiseringssysteem of een paar sensoren. Dit vraagt ook veel van de organisatie”, aldus Glenn Stern, specialist op het gebied van RGSiO binnen Pioneering. Tijdens deze bijeenkomst werden verschillende technologische ontwikkelingen gepresenteerd zoals big data, sensortechnologie en IoT. “Deze onderwerpen zijn voor ons RGS-mensen belangrijke instrumenten, maar het gaat ons primair om de procesinnovatie”, aldus Edwin Hollander van Klein Poelhuis.

“Een belangrijk aspect is om het voordeel van RGSiO te onderbouwen. Alleen met de juiste onderbouwing kun je het management en het middenkader overtuigen en eventuele weerstanden weghalen. Daarnaast is het aantonen dat opdrachtgevers een marktconforme prijs betalen van essentieel belang. Dit hebben we opgepakt met de werkgroep en gaan we volgend jaar verder uitwerken” aldus Dick van der Geest van Gebr. Van der Geest.

De focus van RGSiO was tot nu toe gericht op de buitenkant van de woning, met uitzondering van de cvketel. Wonion is een goed voorbeeld van een corporatie die samen met bedrijven bezig is met het zetten van de volgende stap richting binnenonderhoud. Het gaat hierbij om zaken als badkamer, keuken en toilet, verwarming, ventilatie, hang- en sluitwerk etc. “Voor ons en onze vaste onderhoudspartners heeft Pioneering een incompany cursus ontwikkeld. Deze was zeer succesvol. We gaan hier zeker een vervolg aangeven”, aldus Barend Wassink van Wonion.

Voorspelbaarheid op basis van big data is een speerpunt dat geïdentificeerd is door de werkgroep. “In de RGS+-software applicatie, dat destijds met steun vanuit Pioneering is ontwikkeld, zit een enorme hoeveelheid data”, aldus Maurits Jansen van Mulder Vastgoedonderhoud.

Lycens
VANUIT DE PIONEERING-KRAAMKAMER NAAR EUROPEES PROJECT

INDU-ZERO

Volgens het klimaatakkoord van Parijs moeten er tot 2050 miljoenen huizen in Europa worden verduurzaamd. Met de huidige technieken gaat dat proces te langzaam en is het te duur. Binnen Pioneering is vanaf begin 2016 met een aantal deelnemers en de Provincie Overijssel aan de slag gegaan om dit proces te versnellen en tot een innovatieprogramma te komen. Dit heeft uiteindelijk geleid tot het project INDU-ZERO, een Europees Project (Interreg NSR), dat het verduurzamen van de woningen wil industrialiseren.

Er wordt een blauwdruk van een hightech renovatiefabriek opgeleverd waarin jaarlijks 15.000 woningrenovaties worden gerealiseerd tegen 50% van de huidige kosten. Tevens worden de renovatieproducten en de geautomatiseerde productietechnieken getest wat resulteert in daadwerkelijke renovatieshowcases op locaties in Europa waaronder in Overijssel.

Het project, met de Provincie Overijssel als leadpartner, is samen met partners uit zes landen uit de North Sea Region opgepakt: Nederland , België, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Zweden en Noorwegen. Het project, dat drie jaar loopt, moet een ontwerp voor een innovatieve fabriek opleveren. Alle kennis die wordt opgedaan is openbaar en de fabrieken kunnen na a oop van het project, in de zomer van 2021, in de verschillende Europese landen worden gebouwd. De productie van de renovatiepakketten die voor de huizen nodig zijn, krijgt daarmee een enorme impuls en de kosten per huis gaan aanzienlijk naar beneden. Dit project gaat een enorme bijdrage leveren aan het uitvoeren van het Nederlandse klimaatakkoord.

Er zijn al diverse initiatieven die zich met het verduurzamen van huizen bezighouden. De zogenaamde 0-op-de-meter activiteiten worden tot op heden met bestaande middelen en productieprocessen gedaan. Het project INDU-ZERO heeft als voordeel dat het bij 0 kan beginnen bij het ontwerpen van een nieuw hightech productieproces. Daarbij wordt gestuurd op een standaard renovatiepakket dat met minimale aanpassingen per land kan worden toegepast. In een renovatiepakket, die als het ware als een jas over het huis wordt geplaatst, bevinden zich slimme oplossingen die zelf energie produceren en het wooncomfort verhogen. Hierbij kun je denken aan zonnepanelen, warmtepompen en ventilatie.

Het unieke aan het project is dat het zowel landen als partijen bij elkaar brengt, die met een andere bril naar de opgave kijken, zoals kennisinstellingen (o.a. Pioneer Saxion), ICT, de bouwsector, woningcorporaties, industrie en overheid, waarmee (technische) inhoud en uitvoering meteen aan elkaar gekoppeld worden. Pioneer Woningcorporatie Domijn is één van de deelnemers aan het project en is launching customer voor de eerste showcases om zo de eerste geautomatiseerde renovatiepakketten uit te testen. Hiermee is de cirkel rond: bedacht, ontwikkeld en uitgevoerd in Oost-Nederland!

Lycens

SAMEN AAN DE SLAG MET WATER EN KLIMAAT

“Op vele gebieden kunnen en moeten we slimmer omgaan met water. Deze verantwoordelijkheid ligt niet alleen bij gemeenten en het waterschap”, vertelt Stefan Nijwening, verantwoordelijk voor de Pioneering Werkplaats Water en Klimaat waarin gemeenten, waterschap, woningcorporaties, architecten, ontwikkelaars, aannemers en kennisinstellingen samen aan de slag gaan. “Om huizen, percelen en andere particuliere terreinen klimaatbestendig te maken zijn ook bewoners, bedrijven, woningcorporaties en allerlei andere partijen nodig. Maar wat kunnen deze partijen zelf dan doen? Welke technieken, maatregelen en oplossingen zijn beschikbaar en effectief, en hoe spelen we hier slim op in?“

Deze vragen stonden centraal in de verkenning die Saxion Hogeschool, Universiteit Twente, provincie Overijssel, Waterschap Vechtstromen en verschillende Twentse gemeenten en ondernemers onder de paraplu van Pioneering in 2018 uitvoerden. Studenten Civiele Techniek van Saxion, onder begeleiding van Theo de Bruijn, lector bij het lectoraat Duurzame Leefomgeving, deden eerst een inventarisatie van allerlei technieken, maatregelen en oplossingen die op de markt zijn. Naast ervaringen, kennis en toepassingen van Pioneers is ook gekeken naar ervaringen elders in Nederland en het buitenland. Theo de Bruijn licht toe: “Er is gebleken dat er al heel veel mogelijk is, er tal van maatregelen en oplossingen zijn en dat deze vaak niet eens zo duur of ingewikkeld zijn. De uitdaging is om het bewustzijn bij betrokkenen te vergroten, wat meer urgentie te creëren zodat betrokken partijen ook actief op zoek gaan naar technieken, maatregelen en oplossingen om slimmer om te gaan met te veel of te weinig water. Of om betrokkenen te laten zien dat een slimme klimaatbestendige inrichting van je parkeerterrein of tuin ook wat oplevert: het perceel wordt aantrekkelijker, gevarieerder en brengt verkoeling. Regenwater kan bovendien slim hergebruikt worden, hetgeen drinkwater kan besparen.”

Om de toepassing van innovatieve technieken en maatregelen in Twente verder te stimuleren is er nu binnen Pioneering de Werkplaats Water & Klimaat. Een ontmoetingsplaats om praktijkervaring, kennis en innovatie te verbinden, zodat je het wiel niet zelf hoeft uit te vinden. Een community of practice waarin we met publieke, privaten en kennispartijen samenwerken aan nieuwe, het liefst meteen toepasbare technieken, maatregelen en oplossingen op het gebied van water en het klimaat.

WATER & KLIMAAT

Toenemende hoosbuien, lange periodes van droogte, hitte en de gevolgen van overstromingen: het raakt vele publieke en private partijen en sectoren. Niemand kan het in zijn eentje oplossen.

Binnen Pioneering werken overheden, kennisinstellingen en bedrijven samen aan nieuwe technieken, maatregelen en oplossingen om onze gebouwen, wijken, dorpen en steden weerbaar te maken tegen de gevolgen van klimaatverandering zoals wateroverlast, hittestress en perioden van droogte.

We verbinden praktijkervaring, kennis en innovatie zodat je het wiel niet helemaal zelf hoeft uit te vinden en werken samen aan opgaven, uitdagingen, maatregelen en oplossingen die we meteen in de praktijk toe kunnen passen. Dat is belangrijk, omdat klimaatverandering heel Nederland voor complexe uitdagingen stelt. Effectief samenwerken, kennis delen en lokaal maatwerk zijn cruciaal.

Lycens

WATER & KLIMAAT

Toenemende hoosbuien, lange periodes van droogte, hitte en de gevolgen van overstromingen: het raakt vele publieke en private partijen en sectoren. Niemand kan het in zijn eentje oplossen.

Binnen Pioneering werken overheden, kennisinstellingen en bedrijven samen aan nieuwe technieken, maatregelen en oplossingen om onze gebouwen, wijken, dorpen en steden weerbaar te maken tegen de gevolgen van klimaatverandering zoals wateroverlast, hittestress en perioden van droogte.

We verbinden praktijkervaring, kennis en innovatie zodat je het wiel niet helemaal zelf hoeft uit te vinden en werken samen aan opgaven, uitdagingen, maatregelen en oplossingen die we meteen in de praktijk toe kunnen passen. Dat is belangrijk, omdat klimaatverandering heel Nederland voor complexe uitdagingen stelt. Effectief samenwerken, kennis delen en lokaal maatwerk zijn cruciaal.

Lycens

Pioneeren met kansen voor digitalisering in de bouw

In de bouw levert digitalisering veel voordelen op. Onderhoud en voorraadbeheer kunnen beter gemonitord worden, bouwfouten worden al in de ontwerpfase opgemerkt, maar ook veel andere werkzaamheden gaan in de bouw sneller doordat de wereld digitaliseert. Zo kan voor een kleine onderhoudsklus op basis van digitale foto’s snel een offerte opgesteld worden en hoeft men hier geen mankracht voor opname en uitwerking in te plannen.

Binnen Pioneering zien we dat zaken als Internet of Things, robotisering en sensoren telkens terugkomen in de opgaven waaraan we werken. Genoeg aanleiding om bij een aantal Pioneers op bezoek te gaan en een beeld te krijgen waar hun bedrijf en branche staat in deze ontwikkeling.

“De uitkomsten van de gesprekken waren zeer divers. De bedrijven zagen allemaal wel de voordelen van digitalisering en automatisering, maar hadden ook allemaal zo hun eigen redenen waarom ze er al wel of niet strategisch of actief op in hadden gezet. Veel bedrijven verzamelen wel data, maar doen er eigenlijk nog niets mee,” vertelt Carmen Oude Wesselink, die als projectcoördinator van Pioneering de eerste verkenning heeft uitgevoerd in samenwerking met Pioneer Dick Klaassen van Xeelas. “Verschillende systemen die niet op elkaar aansluiten zorgen er daarnaast nog eens voor dat het ontsluiten van data vaak niet mogelijk is. En het vraagt ook wat van je organisatie: heb je de juiste mensen voor deze slag ook (al) in huis?”

Dick Klaassen weet, vanuit zijn achtergrond in de technische oplossingen, dat het voor veel bedrijven erg lastig is om in deze vernieuwing mee te gaan. “Bouwbedrijven en opdrachtgevers moeten een weg zien te vinden in een sterk veranderende, digitaliserende wereld. Als de organisatie niet meebeweegt, bestaat deze over een aantal jaar waarschijnlijk niet meer. Voor het voortbestaan is het van belang om het digitale transformatie avontuur aan te gaan. Gedurende deze reis zullen de kennis, vaardigheden, flexibiliteit, creativiteit en wendbaarheid van de organisatie  ink op de proef worden gesteld. En dat is best lastig,” zegt Dick.

Begin 2019 is er een eerste inspiratiesessie georganiseerd op het thema digitalisering en automatisering waarna er meer gaan volgen. Pioneering jaagt met kennissessies en een werkgroep, die de komende tijd gevormd gaat worden, de branche aan om breder te kijken naar de voordelen die hiermee te behalen zijn. Daarnaast willen we kennis aanbieden waarmee geprikkeld wordt om toch die stap verder te maken. De focus ligt bij de kennisdeling niet alleen op bedrijven, maar ook op opdrachtgevers.

Lycens

DIGITALISERING & INFORMATISERING

Vele maatschappelijke opgaven zijn afhankelijk van digitalisering en informatisering in de bouw. Denk aan bijvoorbeeld circulair bouwen, inzet van domotica, gezonder binnenklimaat, en het verbinden van voorzieningen in de smart city. Daarnaast is de bouwopgave omvangrijk en de productiviteit laag ten opzichte van andere sectoren. Betere benutting van digitalisering en informatisering is een belangrijke ‘aanjager’ in het mogelijk maken van een productiviteitssprong.

De oplossing schuilt niet in harder werken, maar in energie-efficiënter, duurzamer, slimmer en transparant werken. Denk aan industrieel bouwen, met prefabricage in de fabriek en plug-and-play op de bouwplaats. Maar ook aan het verhogen van de kwaliteit van leven, bijvoorbeeld door langer comfortabel thuis te kunnen wonen door de inzet van slimme ICT en automatisering in woningen.

Om efficiency, proces en kwaliteit te vergroten, worden er veel verschillende initiatieven in de markt ontplooid op het gebied van digitalisering, maar de regie is beperkt en samenwerking niet optimaal. Binnen Pioneering werken we aan verschillende onderwerpen binnen dit thema: van Connectivity, via Data analytics (BIM en AI) en Human Machine Interfacing (AR en VR) naar Digital physical (Robotica en 3D).

Lycens

Pioneering Gelderland

Pioneering heeft begin 2018 besloten haar vleugels actief uit te slaan naar Gelderland omdat er in deze regio ook behoefte is aan een partij die alle initiatieven op het gebied van duurzame innovatie aan elkaar kan smeden. Pioneering voorziet hierin.

Pioneering Gelderland heeft voor nu de focus nog op de Achterhoek liggen, maar de contacten breiden zich inmiddels ook steeds meer uit naar de rest van Gelderland. Gelderland kenmerkt zich door zijn vele mooie, innovatieve bedrijven waarmee er een uitgelezen gezelschap voorhanden is om een slag mee te maken voor innovatie in de bouw en infra. De uitdaging voor Pioneering is ervoor te zorgen om deze partijen tot één groot netwerk te smeden, samen met de andere ‘O’-s. Door de juiste samenwerking kunnen we voor echte veranderingen gaan zorgen.

In Gelderland houden mensen vooral van ‘aanpakken’ en ‘aan de slag gaan’. De eerste werkplaatsen van Pioneering-Gelderland zijn dan ook redelijk concrete projecten waar met een aantal partijen wordt samengewerkt. Inmiddels wordt er gewerkt aan het opzetten van een traject: parametrisch ontwerpen - 3Dprinten - assemblage door cobots. Daarnaast is er een werkplaats ‘dubbel circulair’, een werkplaats ‘de Evolutiewoning’ en wordt er nagedacht over het opzetten en vormgeven van het agrarische bedrijf van de toekomst. Met de lokale en provinciale overheden wordt ondertussen o.a. nagedacht over het verduurzamen van de bestaande woningvoorraad, zowel van corporaties als van particulieren.

De uitdagingen waar we de komende jaren voor staan, zijn heel groot; er komen ingewikkelde vraagstukken op ons af die van wezenlijk belang zijn voor ons klimaat, onze leefomgeving, onze toekomst. Daar moeten we met alle partijen samen de schouders onder zetten. Pioneering Gelderland probeert daar een bijdrage aan te leveren door een verbindende schakel te vormen.

Lycens

EVOLUTIEWONING

De noodzaak voor duurzaam grondstoffengebruik en de roep om circulair te bouwen wordt steeds duidelijker. Ook voor corporaties ligt hier een grote opgave. Niet alleen vanwege de omvang van hun bezit, maar ook vanwege de aard van hun bezit. In Gelderland wordt binnen Pioneering hieraan gewerkt met Wonion. Deze corporatie wil vooral praktisch aan de slag met circulaire, CO2-neutrale producten/elementen die met name ook binnen renovatieprojecten toepasbaar zijn, dat is hun grootste opgave de komende tijd. Daarnaast is er ook aandacht voor de transformatie naar andere woonvormen. Directeur Gerrolt Ooijman, heeft een startdocument opgesteld welke de basis vormt voor het duurzame project ‘Evolutiewoning’.

Wonion is een organisatie die vernieuwing en innovatie van belang acht. Belangrijke aandachtsgebieden hierbij zijn de samenwerking met partners en de transformatie van het woningbezit. Om ook in de toekomst op een eenvoudige wijze woningen te kunnen aanpassen aan de behoefte van dat moment, is het van belang dat ingrepen van dit moment deze mogelijkheden bevorderen”, zegt Ooijman. De samenwerking binnen Pioneering van koplopers in Gelderland is bij uitstek een wijze om de verbinding tussen de noodzakelijke partijen voor dit proces bijeen te brengen. Het faciliteren en organiseren van deze continue stroom van vernieuwing past bij de wensen van Wonion. Ze pakt de rol als launching customer en wil actief deelnemen met het delen van kennis waarbij hun ervaringen centraal staan.

Ooijman: “We zoeken bij sloop-, nieuwbouwen renovatieprojecten naar oplossingen die flexibel zijn, benodigde energie beperken en alleen duurzame energiebronnen gebruiken. Daarnaast vinden we het belangrijk om gebruik te maken van aanwezige materialen of bouwdelen en alleen circulaire materialen toe te voegen.”

Al met al een manier van werken die op dit moment nog niet 100 % haalbaar is. Nadrukkelijk wordt de samenwerking met lokale partners gezocht om die te benutten. Geen eenmalige oplossing, maar een product dat door opschaling steeds beter wordt. Gestart wordt met een klein project dat ook gerealiseerd gaat worden. Daarnaast wordt er gezocht naar andere opdrachtgevers die een vervolg willen geven aan het initiatief en de verbeteringen in een volgend project kunnen doorvoeren. Op deze wijze wordt er een duurzame EVOLUTIEWONING gecreëerd waarin een continue verbetering plaatsvindt.

Er zijn inmiddels al een aantal besprekingen geweest; waarin aandacht is geschonken aan verschillende aspecten zoals: leefomgeving, de stedenbouwkundige opgave, welke concepten er al ontwikkeld zijn, wat is installatietechnisch mogelijk en en hoe koppel je functie en interface.

Het projectteam is nog niet de nitief geformeerd; naast Wonion, het RCT en Pioneering schuiven ondernemers, onderwijs en de overheid af en toe aan. Samen wordt het project concreter gemaakt en gaat men aan de slag om te doen!

Lycens

Stepping Stones

Pioneering Gelderland is in het najaar 2018 met een aantal partijen een “Werkplaats Stepping Stones” gestart, die gericht is op nieuwe processen in de bouw. Met een aantal partijen wordt op een circulaire, duurzame wijze nieuwe productie- en assemblagetechnieken ontwikkelt, waarbij aan de ontwerp-kant gebruik wordt gemaakt van “parametrische ontwerp-methodieken. De nieuwe kennis, software, producten en materialen zullen worden toegepast op een concreet Leer- en Inspiratieproject. De productie elementen worden geprint in “series van één” welke vervolgens worden geassembleerd op de bouwplaats door mens-ondersteunende robots; zogenaamde “cobots”

In deze werkplaats wordt een circulair, duurzaam bouwwerk gerealiseerd met gebruikmaking van nieuwe ontwerp-, productie- en assemblage-technieken. Hierbij staat het toepassen en bedenken van een nieuw proces, dat de unieke eigenschappen van nieuwe technologieën toepast en zo disruptief in verschillende sectoren kan zijn, centraal. Pioneering werkt voor dit project nauw samen met RCT (Regionaal Centrum voor Technologie) en CIVON (Centrum voor Innovatief Vakmanschap Oost-Nederland) waarbij het leerproces en de kennisdeling gezamenlijk wordt opgepakt en gedeeld.

Bouwdelen

Het beton printen is de laboratoriumfase inmiddels voorbij. Stepping Stones begint bij de prototypefase. Vormvrije bouwdelen worden ontworpen in een serie van 5, waarbij het onderste deel het sterkst is. Hiermee wordt de meest optimale vorm en daarmee meervoudige besparing gerealiseerd. Concreet betekent dit minder materiaal, minder energieverbruik bij productie, minder CO2 uitstoot en een ef ciënter transport. Ook worden de bouwdelen dusdanig ontworpen dat de bouwdelen op een later moment voor een nieuw doel kunnen worden gebruikt. Daarnaast zijn de architectonische mogelijkheden enorm, vergeleken met de traditionele prefab elementenbouw, door de grote mate van vormvrijheid.

Resultaat

Het resultaat van het project is enerzijds een format voor beton printen en anderzijds een showcase welke bij Bronkhorst High-Tech geplaatst wordt. Zij hebben een ruimte aangeboden binnen haar nieuwbouwplannen om de ontwikkelde kennis direct toe te passen op een concreet bouwonderdeel.

NEXT 3D printer

De NEXT printer van Opiliones wordt in de werkplaats bij Pioneer Van Wijnen opgebouwd. De planning is om deze printer in het voorjaar van 2019 operationeel te hebben en het doel is om in april de eerste blokken te hebben geprint. Het apparaat geeft inzicht in de mogelijkheden in het beton 3D printen.

Jaarevent ACT

Tijdens het jaarevent van ACT (Achterhoeks Centrum voor Technologie) ‘Veranderingen rond de Achterhoekse maakindustrie’ op donderdag 7 februari jl. bij ICER in Ulft, heeft Pioneering Gelderland dit unieke initiatief, gericht op de duurzame innovatie van de bouw, gepresenteerd. Bij één van de vijftiental thematafels liet Pioneering de cross-over zien tussen de maakindustrie en de bouw.

Lycens

Human Capital

Het aantrekken van de markt leidt tot een direct tekort van werknemers in de branche en wat de noodzaak voor een Human Capital Agenda op korte termijn tastbaar maakt. Tegelijk willen we het dak repareren als de zon schijnt en niet alleen nadenken over de kwantitatieve opgave op korte termijn, maar ook over de kwalitatieve op lange termijn.

Het Klimaatakkoord laat zien dat de energietransitie ‘here to stay is’. Wat betekent het voor de competenties en het profiel van de werknemer van de toekomst om het huis of de brug van de toekomst te bouwen? Pioneering wil deze toekomstvisie met haar netwerk delen.

Om tot voldoende gekwalificeerd personeel te komen, moet de hele sector gaan investeren in de kwaliteit van productie en vakmanschap, een excellente opleidings- en onderwijsinfrastructuur, opleidingen flexibel en vraaggestuurd maken, de vraagarticulatie verankeren en het inzetten op kennisontwikkeling en competenties. Sociale innovatie zal hierin een rol spelen, omdat dit naast technologische innovatie van belang is voor onder andere de adaptie en verspreiding van kennis. Hiervoor is een sectorbrede ‘revolutie’ nodig, waarin bedrijfsleven, kennispartners, overheden, kennisinstellingen en beroepsonderwijs de toekomstige opgaven samen oppakken.

Lycens

Ondersteboven bekeken

‘Hoe kunnen we talent boeien en binden voor een carrière in de bouw?’, is misschien wel de meest gestelde vraag in de bouwsector op dit moment. Daarnaast zien organisaties dat er kwaliteiten nodig zijn als  exibiliteit, ondernemerschap en samenwerken. Alleen daarmee kun je als organisatie mee bewegen met de continue veranderende markt en maatschappij.

Pioneering heeft het traject ‘Ondersteboven Bekeken’ opgezet om aan ontwikkeling van die kwaliteiten bij te dragen en sociale innovatie in de bouw te stimuleren. Pioneering daagt haar deelnemers met Ondersteboven Bekeken uit om een kijkje in elkaars keuken te nemen. Ondersteboven Bekeken draagt bij aan: generatieleren, kennisuitwisseling en ketenintegratie. Bovendien levert deelname een bijdrage op aan het boeien van medewerkers, hun persoonlijke ontwikkeling en het scherp houden van organisaties.

Wat is Ondersteboven Bekeken?

In Ondersteboven Bekeken staan directeuren hun stoel een dag af aan een high potential uit een andere organisatie. Na de uitwisseling volgen drie ontwikkelbijeenkomsten waarbij alle deelnemende high potentials en directeuren elkaar ontmoeten en ervaringen uitwisselen. Tijdens die ontwikkelbijeenkomsten zorgt een inhoudelijk expert voor een verdiepende workshop rond het thema ‘sociale innovatie’. Aan de najaarseditie van 2018 deden bouwbedrijven, woningcorporaties en het waterschap mee.

Lycens

PIONEERING ACADEMY

Met de Pioneering Academy zorgen we dat de opgedane kennis binnen zowel projecten als de dagelijkse praktijk verder wordt gebracht middels praktische leergangen, workshops en masterclasses. Kennis wordt hiermee geborgd en verder verspreid.

Lycens

Deelnemen aan hét netwerk van koplopers in de bouw

De kracht van Pioneering is dat ruim 200 ondernemers, kennisinstellingen, overheden én opdrachtgevers met elkaar samenwerken aan het realiseren van verbindingen, zinvolle innovaties en vernieuwend ondernemerschap gelieerd aan de bouw in Oost-Nederland. Pioneering is hét platform dat helpt om rendabele innovaties te realiseren en op te schalen. Deelnemers van Pioneering hebben toegang tot inspiratie, kennis en een netwerk van innovatieve koplopers.

VIER PIJLERS

Binnen Pioneering wordt door alle deelnemers gewerkt op basis van vier pijlers: agenderen, ontmoeten, matchen en uiteraard innoveren. We werken met deelnemers aan kennis en trends, waarbij tijdens diverse kennissessies deelnemers scherp worden gehouden. Daarnaast is dit de plek om de condities te agenderen die nodig zijn om te innoveren en op te schalen en inspiratie op te doen.

Pioneering houdt haar ogen open voor kansen op innovatieve projecten die deelnemers van Pioneering met elkaar uit kunnen voeren, en deelnemers komen bij Pioneering met kun vragen. Telkens gaan wij op zoek naar een koppeling tussen mensen, projecten en middelen.

Innoveren

In projecten werken deelnemers samen aan het uitwerken en realiseren van concrete innovaties. Innovaties die rendabel, opschaalbaar en (maatschappelijk) relevant zijn. Pioneering levert in verschillende rollen, afhankelijk van de behoefte. Pioneering vraagt een actieve houding van haar deelnemers. Innovatie komt alleen tot stand als je actief met elkaar deelt en zoekt naar samenwerking. Dit doen we binnen dynamische thema’s die o.a. afgestemd zijn op landelijke trends. Binnen deze thema’s zoeken we elkaar actief op en werken we samen zodat zowel Pioneering als de deelnemers optimaal kennis met elkaar kunnen delen.

Projecten

Deelnemers kunnen daarnaast projecten aandragen of in projecten participeren. Participatie in projecten valt buiten de deelnemersbijdrage. Kosten en investeringen die door participanten in projecten worden gemaakt zijn, na aftrek van eventuele subsidiabele kosten, voor rekening van de deelnemende participanten. De uitkomsten en opbrengsten zijn voor de participanten. Een eventuele rol van Pioneering is afhankelijk van de behoefte. Kijk voor alle voordelen en voorwaarden op www.pioneering.nl/deelname .

Wij komen graag bij u op bezoek om nader kennis te maken!

Lycens

Premium pioneers

Lycens

Pioneers

Lycens

Partners

Organisatie
Lycens

The Gallery
Hengelosestraat 500
7521 AN Enschede