Lycens

Welkom,
Lycens

Lycens
Lycens
EELCO EERENBERG, GEMEENTE ENSCHEDE
VOORZITTER PIONEERING

Voorwoord

Als wethouder met onder andere de portefeuille duurzaamheid en onderwijs zie ik veel raakvlakken met de zich steeds weer vernieuwende bouw gerelateerde sector. Een constante vernieuwing van technologie, van human capital en ondernemerschap. Pioneering levert met haar deelnemers een actieve bijdrage aan maatschappelijke vraagstukken door het uitvoeren van diverse innovatieprogramma’s en activiteiten. De markt, het onderwijs en de overheden worden door deze innovatieaandacht geholpen om vraagstukken breed aan te vliegen, te versnellen en levensloopbestendig uit te voeren.

Ook het afgelopen jaar is Pioneering weer sterk gegroeid. Dit blijkt niet alleen uit het grote aantal vernieuwers dat zich aansloot bij het netwerk, maar ook uit de actieve bijdrage in diverse innovatieprogramma’s. Binnen de renovatieopgave voor sociale huurwoningen werkten het afgelopen jaar bijvoorbeeld circa 80 deelnemers vanuit corporaties, marktpartijen en kennisinstellingen samen aan duurzame oplossingen voor diverse woningtypologieën. De eerste pilots zijn in uitvoering en vanuit andere regio’s zien we grote belangstelling voor de uitkomsten.

Met de Masterclass ‘Circulair bouwen’ heeft Pioneering een, voor heel Nederland, uniek traject gedraaid waarmee veel kennis en inspiratie is opgedaan. Dit soort trajecten zijn alleen mogelijk door de onderlinge samenwerking van bouwgerichte ondernemingen, kennisinstellingen, lokale en regionale overheden.

Op deze wijze kan de markt op het gebied van innovatie voorop lopen, met in dit geval de circulaire opgave, waardoor we onze koploperspositie weer kunnen versterken en Oost-Nederland blijvend op de kaart zetten.

Deze voorbeelden zijn een kleine greep uit de vele activiteiten die we uitvoeren. Ik nodig u graag uit om verder te lezen in dit innovatiemagazine. Als voorzitter van Pioneering hoop ik, samen met ons netwerk van 200 pioneers, ook het komende jaar weer een goede bijdrage te kunnen leveren aan deze ontwikkelingen.

Eelco Eerenberg
Voorzitter Pioneering

Lycens
Duurzaamheid

KEUZEMATRIX MDO-LAB GESTAPELD JAREN 50 EN 60

In de jaren 50 en 60 zijn in Nederland in veel steden portiekfl ats gebouwd. Ze zijn nu nog steeds in trek bij één- en tweepersoonshuishoudens. Na 60 jaar zijn deze fl ats hard toe aan een duurzame opknapbeurt. Om deze fl ats toekomstbestendig en duurzaam te renoveren, moeten verstandige keuzes gemaakt worden in isolatie en installaties. Hoe dit het beste aangepakt kan worden, daaraan wordt sinds anderhalf jaar gewerkt met corporaties, bedrijven en Saxion Hogescholen in de zogenaamde MDO-Labs. In het MDO-lab wordt gezocht naar de Meest Duurzame Oplossingen waarbij people, planet en profi t centraal staan.

Als Twentse corporaties hebben we allereerst de keuze gemaakt om gezamenlijk aan innovatieve aanpakken te werken rond de varianten, die uiteindelijk leiden tot een CO2-neutraal gebouw. Dat kan in één of meerdere stappen. Samen met bedrijven willen we kansrijke aanpakken ontwikkelen die breed toepasbaar zijn. Gestapelde bouw uit de jaren 50 en 60 bestaat uit meerdere herkenbare bouwstijlen. Binnen dit MDO-Lab hebben we bewust gekozen om eerst te kijken naar de jaren 50 portiekfl ats met maximaal drie bouwlagen om te voorkomen dat je met hoge investeringen te maken krijgt voor bijvoorbeeld een lift,” aldus Hans Krabbe van Welbions.

Portiekfl ats jaren 50 op de toekomst voorbereid

Een team van corporaties en bedrijven heeft, met als ambitie CO2-neutraal op termijn, deze casus opgepakt. De basis is geen spijt achteraf van de maatregelen. Drie studenten met belangstelling voor bestaande bouw zijn via het Saxion lectoraat SBTM (Sustainable Building Technology and Materials) bij het project betrokken. “We zijn als groep vol enthousiasme aan de slag gegaan en direct in de inhoud gedoken op zoek naar innovatieve oplossingen. Al snel werd duidelijk dat de haalbaarheidsanalyse ontbrak. Hiervoor is de keuzematrix bedacht. De studenten Tom Borkes, Rick Lansink en Mees Vermeulen zijn samen met de projectgroep voortvarend aan de slag gegaan om een keuzematrix uit te werken en hebben veel en goed werk geleverd”, aldus Wouter Huuskes teamleider BestaandWonen bij Trebbe.

Keuzematrix

De matrix moet snel een eerste realistische inschatting geven met een nauwkeurigheid van 80 – 90 procent. Drie keuzes voor de onderdelen schilisolatie, installaties en (duurzame) energie liggen ten grondslag aan een model waarbij inzicht wordt verkregen in het energetische resultaat, de kosten, de gevolgen voor bewoner en corporatie en de CO2-uitstoot. Door de keuzes

op het keuzeschema per onderdeel te variëren, kan een optimum worden gezocht en daarmee de beste kwaliteit- prijsverhouding. Een fl at van Welbions diende als onderlegger. In samenspraak met de werkgroep wordt nu de meest interessante optie in de matrix geselecteerd. Daarnaast is het natuurlijk interessant om de matrix niet alleen bij andere complexen toe te passen, maar ook de vergelijking te kunnen maken tussen de resultaten van de matrix en de werkelijke resultaten.

Samenwerking

Binnen het MDO-Lab vindt een contractuele samenwerking plaats tussen de corporaties, de bedrijven en het lectoraat. Geen sfeer van ‘kaarten voor de borst houden’, maar een eerlijke en open houding. Onder leiding van Pioneering laten we zien dat samenwerken goed kan, toegevoegde waarde heeft en hele mooie dingen oplevert.

Lycens
HIGH TECH SYSTEMEN
SLIMME MATERIALEN

GROENE WAND: CO2 OPNEMEN EN O2 AFGEVEN

In 2014 was MOOOZ één van de deelnemers aan het IPC traject ‘Groene, duurzame en flexibele bouwprojecten’ dat Pioneering heeft begeleid. Dit heeft geresulteerd in een groene plantenwand, waarbij de bevochtiging van de planten geautomatiseerd is. De groene plantenwand is innovatief, omdat de planten een wandvullend geheel vormen, waarbij de bevochtiging van de planten geautomatiseerd is. Met name in schoolgebouwen is dit product een goede toevoeging: de planten nemen CO2 op en geven O2 af. In schoolgebouwen is het probleem juist vaak een te hoge CO2 en te lage O2. Groene wanden kunnen helpen om deze balans te verbeteren.

In november 2016 is deze groene plantenwand, welke primair een innovatie is van de firma MOOOZ, geplaatst in de hal bij de opleiding Business, Building and Technology van Saxion. Binnen de Saxion Hogescholen is de academie via Pioneering een samenwerking met MOOOZ aangegaan om deze groene wand als experiment een aantal jaren op deze plek te laten staan. In 2017 hebben zowel bouwkunde- als bouwtechnische bedrijfskundestudenten metingen en onderzoeken uitgevoerd. De onderzoeksvragen die ze hebben meegenomen zijn:

1. Bouwfysisch onderzoek:

  • Wat doet de groene wand aan geluidsabsorptie?
  • Wat doet de wand aan fijnstof opname?
  • In hoeverre kan een groene plantenwand airconditioning (ventilatie, CO2, O2, vochtgehalte) vervangen?

2. Technische mogelijkheden:

  • Welke technische verbeteringen zijn er mogelijk om het systeem modulair te houden?
  • Hoe kan de wand goedkoper/slimmer gemaakt worden?
  • Hoe kan zo duurzaam mogelijk het water in de circulatiebak omhoog gebracht worden?
  • Kunnen nog duurzamere en mogelijk ook biobased materialen gebruikt worden voor het wandsysteem?

3. Marktonderzoek:

  • Hoe is de beleving, comfort en sfeer bij de groene wand?
  • Heeft deze effect op studenten en zo ja welke?

Testen

Als eerste is gestart met het onderzoek naar de vraag of planten meetbare, kwantitatieve effecten hebben op de kwaliteit van de binnenlucht. Om deze resultaten te kunnen meten, is in een testcabine de CO2 gemeten bij verschillende plantensoorten. Uit deze eerste onderzoeksresultaten blijkt dat de groene wand goede meetbare resultaten oplevert. De CO2 concentratie is af te nemen in iedere test. De resultaten tussen verschillende plantensoorten is veel lastiger aan te tonen. Uit het onderzoek bleek eveneens dat de CO2 opname afhankelijk is van het aantal planten en de grootte van de testcabine. Bij het toepassen van meer planten is een grotere testcabine nodig om dezelfde resultaten te krijgen. Saxion gaat in 2018 verder met het testen van de andere onderzoeksvragen.

goede meetbare resultaten oplevert. De CO2 concentratie is af te nemen in iedere test. De resultaten tussen verschillende plantensoorten is veel lastiger aan te tonen. Uit het onderzoek bleek eveneens dat de CO2 opname afhankelijk is van het aantal planten en de grootte van de testcabine. Bij het toepassen van meer planten is een grotere testcabine nodig om dezelfde resultaten te krijgen. Saxion gaat in 2018 verder met het testen van de andere onderzoeksvragen.

Lycens
INNOVATIEVE PROCESSEN

Voor elkaar gemaakt!

Op een andere manier met elkaar werken en nieuwe paden bewandelen. Met en door elkaar geïnspireerd raken, leren van andere mensen en andere disciplines. Open staan voor wat je nog niet kent en weet. Met elkaar andere denkwerelden creëren. De samenleving verandert razendsnel, niets is meer hoe het was. De uitdagingen en opgaves die nu op ons afstormen kunnen niet meer ‘old skool’ benaderd worden. Het moet dus anders. Het is tijd voor een nieuwe mentaliteit, een nieuwe houding en daarmee een nieuwe handelwijze. Pioneering geeft dit in de praktijk van alle dag vorm.

En ze staat daarin niet alleen. Want in Overijssel zijn er meer die er zo over denken - en beter nog - er zo mee aan het werk zijn. “Het brandpunt daarvan is de Woonkeuken. Dat is een groep van ruim 100 mensen - van corporatiedirecteur tot hoogleraar en van wethouder tot bouwondernemer - actief binnen de Overijsselse vastgoedwereld, die vindt dat het anders kan,” zegt Liesbeth Engelsman, programmamanager van de Woonkeuken. “Zij hebben zich in dit werk-denk- en inspiratieplatform verenigd en werken al geruime tijd samen aan urgente maatschappelijk thema’s, over de grenzen van hun eigen organisaties heen.” De Woonkeuken wordt in deze unieke en vernieuwende samenwerking ondersteund door de provincie Overijssel. Het vuurtje is hier ontstoken en grijpt om zich heen, er is geen houden meer aan.

Kennis, ervaring, een open houding, nieuwsgierigheid en vooral verwondering vormen een krachtige mix die als brandstof dient. De Woonkeuken zoekt en vindt allerlei werkvormen om optimaal en op nieuwe manieren de grote transities die gemaakt moeten worden te benaderen. In het ‘Proeflokaal’ worden naar hartenlust experimenten gecreëerd met een praktische en eigentijdse insteek. Liesbeth Engelsman: “Met durf en tomeloze energie worden onvermoede mogelijkheden ontdekt en geëxploreerd. “Proef de ruimte” is de stimulerende werktitel, – en van die ruimte wordt volop gebruik gemaakt. Mensen organiseren zich in verschillende samenstellingen rond de cruciale thema’s circulair bouwen, adaptief plannen en organiseren. Het borrelt en het gist overal en er worden stappen gezet.”

Pioneering en de Woonkeuken vonden elkaar in deze manier van werken. En zo kon er ook wederzijdse bevruchting plaats vinden. De Woonkeuken was in 2017 de aanleiding voor het Pioneering experiment “Pain in the ass”. Een zoekvorm naar hoe je verbinding maakt met organisaties uit het bedrijfsleven en het brede maatschappelijke veld door gebruik te maken van kinderen en kunstenaars in combi met projectontwikkelaars. Hoofddoel: de mindset kantelen en op een ander niveau brengen zodat het ondenkbare realiteit kan worden. Zo wordt een vruchtbare voedingsbodem gerealiseerd voor een mooi project in Balkbrug. Anders werken werkt! Meer informatie over de Woonkeuken kunt u vinden op www.woonkeukenoverijssel.nl

Lycens
Duurzaamheid

CO2-NEUTRALE WONINGEN IN 2050: HOE DAN?

De komende jaren gaan woningcorporaties hun woningvoorraad in een hoger tempo energiezuiniger maken. Voor de korte termijn betekent dit, dat veel corporaties in 2021 willen uitkomen op gemiddeld energielabel B voor hun woningen. Dat vraagt om een versnelling van de investeringen in o.a. woningisolatie, zonnepanelen en warmtenetaansluitingen. Op de lange termijn, uiterlijk 2050, zorgen corporaties ervoor dat hun woningen CO2-neutraal zijn. Dat vraagt om een structurele aanpak.

Pioneering werkt al langere tijd in Oost-Nederland aan dit vraagstuk met de corporaties binnen WoON. Met de uitbreiding van ons netwerk en werkzaamheden in Noordwest Overijsel was het een logische stap om ook in dit gebied kennis te delen op het thema ‘Verduurzamen Sociale huurwoningen’. Dit gebeurde op 9 oktober in Dalfsen, waar tijdens een kennisbijeenkomst (bijna) alle Overijsselse corporaties gezamenlijk kennis kwamen op doen én delen.

Dat we niet de enige zijn die het belang zien van deze kennisdeling blijkt wel uit de samenwerking die hiervoor is gezocht met de Provincie Overijssel en de medewerking die er was van de landelijke brancheorganisatie Aedes. De inhoud van de sessie werd verzorgd met bijdragen over verduurzaming vanuit alle samenwerkende partijen. Arjen van Gijssel presenteerde de ‘Aedes Routekaart’ waarmee de deelnemers werden bijgepraat over de landelijke en provinciale ambities, rollen en mogelijkheden op het gebied van verduurzaming. Peter de Jong van Provincie Overijssel liet zien welke mogelijkheden er binnen het ‘Programma Nieuwe Energie’ zijn om actuele en relevante vraagstukken op te pakken.

Als laatste gaf Pioneering inzicht in de tools die helpen om van ambitie naar uitvoering te komen. De aanwezige deelnemers kregen naast de tools ook handvaten voor portefeuille en assetmanagement. ‘We hopen hiermee de corporaties te inspireren zodat de aanpakken leiden tot samenwerking en duurzame living labs voor innovatie en opschaling,” aldus Gerard Salemink, chef Duurzaamheid bij Pioneering. “En de ambitie is dan om dit traject uit te voeren met een gezamenlijke inkoop door alle corporaties!”.

Ook leverden de woningcorporaties Ieder1 en Rentree, SWZ en Welbions (vanuit WoON) een actieve bijdrage. “Het mooie van dit soort bijeenkomsten is de inspiratie die men opdoet om zo tot een aanpak om te komen, die leidt tot een gezamenlijke duurzame ambitie en actieagenda tussen Provincie, corporaties en gemeente, én de rol van andere stakeholders zoals netbeheerders, aanbieders in duurzame energie en de bouwsector,” presenteerde Peter de Jong.

Opvallend was de open houding van alle aanwezigen en de manier waarop kennis en ervaringen gretig gedeeld werden. Dit resulteerde gelijk in concrete afspraken voor meer samenwerking en contact. Pioneering heeft als verbindende en initiërende partij het initiatief genomen om samen met de Provincie en de corporaties te kijken naar een structurele invulling voor een (efficiënt en effectief) platform voor kennisdeling en borging voor Overijsselse corporaties.

Resultaten
Lycens
MATERIAAL PASPOORTEN BASISVOORWAARDE VOOR TOEKOMSTWAARDE

WEET WAT JE HEBT!

De circulaire economie komt tegenwoordig steeds meer op de voorgrond. Als je het niet over circulaire economie hebt, hoor je er eigenlijk niet helemaal meer bij. Overal om ons heen ontstaan nieuwe initiatieven die de transitie van lineair naar circulair stimuleren. Daar wil je bij horen, daar moet je bij horen!

Verstoppen achter je eigen bedrijfsproces en blijven hangen in je bestaande verdienmodel is achterhaald. Werk samen, want het is noodzakelijk dat deze transitie gezamenlijk wordt opgepakt. Als ABN AMRO zijn we met een team van partners in 2014 begonnen die circulaire economie letterlijk vorm te geven. Met de bouw van ons circulaire paviljoen (www.circl.nl) op de Zuidas in Amsterdam hebben we maximaal geëxperimenteerd met circulair ontwikkelen en bouwen.

Maar we zijn verder gegaan. We experimenteren nu volop met circulaire verdienmodellen en circulair exploiteren. Één van de tools die we daarvoor hebben ontwikkeld is een materialenpaspoort.

Alle gebruikte materialen zijn vastgelegd in het 3D materialen paspoort genaamd LLMNT. Een model als materiaal paspoort gebaseerd op BIM. BIM als basis voor bouw, exploitatie en hergebruik. De materialen kunnen in het 3D model worden gevonden. Het onderhoud gedurende de exploitatie wordt vastgelegd en de demontage handleiding is al aanwezig. Bij demontage komen de onderdelen weer in andere projecten, daardoor verdwijnen ze niet als afval. Zo werkt circulair.

We zijn als bank het principe van een nieuwe grondstoffenbank aan het verkennen. In de toekomst delven we grondstoffen en nieuwe materialen niet meer uit een groeve of mijn in een ver land. We delven ze uit de bestaande gebouwen in je omgeving.

Deze ontwikkelingen gaan heel snel. Initiatieven als LLMNT worden voortgezet en verbeterd door Circular.Cloud en Madaster. Nieuwe circulaire publiek private samenwerkingen krijgen vorm in Cirkelstad. Lineaire verdienmodellen worden omgebouwd in circulaire samenwerkingen zoals het Urban Mining Collective. ABN AMRO is partner bij deze initiatieven. Wij geloven in deze toekomst. Doet u mee? Wilt u meer weten, kijk dan bij; https://insights.abnamro.nl

Lycens
INN2GWW

TOEKOMST VAN DE WEGBEHEERDER STAAT IN HET TEKEN VAN TECHNOLOGIEGEDREVEN ONTWIKKELINGEN

Pioneering vindt het belangrijk om de groepen verkeerskundigen, wegenbouwers en beheerders bij elkaar te brengen, omdat deze kruisbestuiving inzichtelijk maakt welke ontwikkelingen op voertuigmobiliteit invloed hebben op de aanleg, het (virtuele) operationele beheer en onderhoud van de weg. De werkplaats Inn2GWW organiseerde afgelopen jaar daarom een tweeluik over data en wegbeheer, dat werd gekenschetst door de technologiegedreven ontwikkelingen die in de toekomst een rol gaan spelen in de wereld van verkeer, vervoer en wegbeheer.

Tijdens de sessies werd er door meerdere Pioneers ingegaan op de innovaties in de mobiliteitswereld. De voertuigen zijn steeds meer connected en kunnen al automatisch bestuurd worden. Welke rol speelt hierbij betrouwbare, open publieke data? De innovatiecentrale, die door onder andere Rijkswaterstaat is opgericht, test hiervoor intelligente voertuigsystemen (ITS), analyseert deze testen en hun effect op doorstroming door te monitoren.

Bob Veenbrink van de Nederlandse Databank Wegverkeersgegevens (NDW) vertelde tijdens de sessie over hoe de NDW voor overheden real-time verkeersdata inkopen (reistijd, intensiteit, rij-snelheid en situatieberichten) over circa 8.200 km aan rijks-, provincie-, en stadswegen. Hiervoor worden camera’s, lussen, bluetooth en floating data (van o.a. de app Flitsmeister) gebruikt.

Diverse taken van de wegbeheerder, waaronder het plaatsen van bewegwijzering en route informatie, zal gedeeltelijk en geleidelijk digitaliseren en naar de markt verschuiven. “Over het algemeen zal de markt verkeersdata gaan meten om daarmee verkeersstromen te coördineren (voorheen met name een overheidstaak). De overheid blijft verantwoordelijk voor bereikbaarheid, leefbaarheid en doorstroming en incident management. De uitdaging wordt om een overgangsfase, waarin conventionele, connected en geautomatiseerde voertuigen rijden, soepel te laten verlopen,” aldus Frans op de Beek, oud top-adviseur van Rijkswaterstaat.

Ook Pioneer Royal HaskoningDHV houdt zich bezig met praktijktesten op het gebied van slimme voertuigsystemen, zoals adaptive cruise control, lane keeping, en emergency brakes. Deze systemen werken nog niet feilloos, maar de GWW kan deze systemen op termijn wel helpen. De GWWbranche zou zich daarom af kunnen vragen óf en hoe de belijning beter detecteerbaar te maken is.

De werkplaats is gevoed met een diversiteit aan nieuwe technologiën, ideeën en vraagtekens. Iedereen die mee wil denken met deze innovaties en ontwikkelingen nodigen we dan ook graag uit zich bij Pioneering te melden.

Lycens
HIGH TECH SYSTEMEN
SLIMME MATERIALEN

UITVRAAG ICM MASTERCLASS CIRCULAIR BOUWEN

Pioneering heeft, met een aantal Pioneers uit de werkplaats HTSM, een werkgroep “Circulair bouwen” geïnitieerd met als doel circulaire bouwprojecten uit te voeren. In september 2017 is een uitvraag in combinatie met een masterclass gestart. In deze masterclass wordt kennis ontwikkeld en gedeeld door 20 deelnemers. Woningbouwcorporatie De Woonplaats heeft als eerste opdrachtgever een uitvraag ingebracht als Launching Customer. In zes sessies kregen de deelnemers ’s ochtends college en ’s middags werd de uitvraag uitgewerkt.

Één van de acht deelnemende bouwbedrijven is Dura Vermeer Bouw Hengelo. Koen Kraesgenberg is projectmanager Klant en Markt. Koen: “Ik heb meegedaan aan deze masterclass omdat ik geïnspireerd ben geraakt door een circulair project dat we eind 2016 hebben afgerond: de circulaire renovatie van het hoofdkantoor van Alliander in Arnhem. Dit project heeft mijzelf en onze organisatie geïnspireerd om creatief om te gaan met de vele materialen die vrijkomen uit een bestaand gebouw.

Marleen Mokkink heeft aan de masterclass deelgenomen vanuit haar rol van opdrachtgever. “Om kennis te delen en ervaringen en inzichten uit te wisselen, is het ook als ‘opdrachtgever’ belangrijk om deel uit te maken van de masterclass. Hoe wordt er over circulair bouwen gedacht? Wat zijn de mogelijkheden? Wat is nu precies circulair bouwen? En welke producten zijn er? Om antwoord op deze vragen te krijgen, maar ook om de vraagstukken van het consortium helder te krijgen, vind ik het belangrijk om als opdrachtgever ook onderdeel van het proces te zijn,” zegt Marleen. “Ik ben redelijk blanco de masterclasses ingestapt en had verwacht dat we de concurrentie aan gingen met meerdere consortia. Uiteindelijk hebben we de krachten gebundeld en hebben we als één team een gezamenlijke missie opgesteld.” Aldus Koen.

Samen pionieren met als doel kennis en ervaring te delen. Niet alleen het einddoel is belangrijk, ook de gezamenlijke weg er naar toe. Koen: “Het meest leuke en onverwachte aan deze masterclasses vind ik het contact met concullega’s. Je praat openlijk met andere bouwers over wat we weten over circulariteit. Niemand zit tegenover elkaar en houdt de kaarten voor de borst. Iedereen denkt en doet fanatiek mee aan het gezamenlijke doel. Dit is pas echt samenwerken!”

“De masterclass circulair bouwen is een mooi instrument om te komen tot een plan, waarvan het eindresultaat vooraf niet gedefinieerd kan worden,” zegt Marleen. De eerste helft van 2018 zullen enkele CesCo constructies samen met enkele deelnemers uitgewerkt worden. De planning is dat er direct na de zomer gestart wordt met de bouw van de woningen van De Woonplaats.

Organisatie
Lycens
DUURZAAMHEID

SAMEN DE GEBOUWDE OMGEVING VERDUURZAMEN MET GO DUURZAAM

Het Bio-Energiecluster Oost Nederland en bouwinnovatiecluster Pioneering werken onder de naam ‘GO Duurzaam’ met elkaar samen om de warmtevoorziening in de gebouwde omgeving (GO) in Oost-Nederland te verduurzamen en de bedrijvigheid en innovatiekracht van hun deelnemers verder te vergroten, vooral bij het MKB. Door deze samenwerking delen en ontwikkelen we kennis en ervaring voor product- en procesinnovaties, als ook nieuwe projecten op het gebied van duurzame warmte, in combinatie met de reductie van de warmtevraag met het duurzaam produceren van de resterende warmtevraag.

De achtergrond van dit project is de samenwerking tussen de twee innovatieclusters die elkaar goed aanvullen. BEON is een netwerk dat bestaat uit 25 bedrijven en instellingen. Hun missie is het bevorderen van bio-energie in Oost-Nederland. “De duurzame toepassing daarvan is speerpunt. We willen onze sterke positie op het gebied van technologieontwikkeling verder uitbouwen,” aldus Frans Feil, coördinator van BEON.

Maatschappelijke opgave

Met deze samenwerking in GO Duurzaam werken beide partijen aan de grote maatschappelijke opgave om de warmtevoorziening in de gebouwde omgeving te verduurzamen. In de praktijk van het verduurzamen van de bestaande gebouwde omgeving, worden de mogelijkheden daardoor uitgebreid. “Door technische, financiële en maatschappelijke beperkingen is het in de dagelijkse praktijk geregeld niet mogelijk om de weg naar een CO2-neutraal bestaand gebouw te realiseren,” vertelt Gerard Salemink, werkplaatschef Duurzaamheid bij Pioneering. “Door de uitbreiding met bio-warmte wordt het producten- en dienstenaanbod verduurzamingsportfolio van de Pioneering achterban uitgebreid. Anderzijds kunnen de deelnemers van BEON via de Pioneers nieuwe markten en gezamenlijke producten en diensten versnellen. Dus een totaal aanbod van “hoogwaardig” isoleren en duurzame opwek, toepassen van zonnestroom en -warmte, tot en met produceren van de resterende warmtevraag met duurzaam en verantwoord geproduceerde biomassa.”

Samenwerking

De subsidie van het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) is voor de samenwerking van de clusters. Naast het delen van kennis en ervaring is de kern van dit project om samen tot de innovatie van producten en diensten te komen, een gezamenlijk

marktprogramma op te zetten en een opleidingsprogramma dat samen opgepakt wordt. Rond deze werkpakketten is een klankbordgroep gevormd. Deze denkt mee over speerpunten en het actieprogramma. Een van de speerpunten is duurzame warmtenetten. Ook gaat GO-Duurzaam aan de slag met het maken van warmteplannen voor een tweetal pilotwijken in Enschede en Hengelo.

De samenwerking van beide clusters wordt mogelijk gemaakt middels een EFRO subsidie. Daarnaast zijn er voor concrete projecten mogelijkheden voor het aanvragen van projectsubsidies. Dit wordt vanuit GO-duurzaam gefaciliteerd en er is ruimte voor initiatieven vanuit bedrijven en gebouweneigenaren. Heb je een concrete vraag of wil je een idee voorleggen dat binnen de kaders van GO Duurzaam past? Neem dan contact op via info@pioneering.nl.

Lycens
INNOVATIEVE PROCESSEN

LEERGANG LEAN IN DE BOUW

Na de ervaring van twee jaar community of Practice LEAN in de bouw hebben Pioneering, Symbol en Saxion gezamenlijk de leergang LEAN in de Bouw ontwikkeld. De leergang geeft LEAN een positie in de regio en draagt bij aan kennisuitbreiding en -uitwisseling tussen deelnemers. De eerste leergang LEAN is in februari 2018 gestart.

Vernieuwing door LEAN?

Janet Tabak-Vochteloo, LEAN adviseur bij de opleidingen BBT en BTB van Saxion Hogescholen, en Lucas Keijzer, Senior Consultant bij Symbol BV, namen de inhoud van de leergang voor hun rekening.

“Innoveren van projectaanpak en -organisatie is nodig om als bouwbedrijf mee te kunnen blijven gaan met de vele technologische ontwikkelingen, de veranderde vraag naar duurzaamheid en zwaardere eisen van klant en omgeving. Veranderen is verbeteren en daar komt LEAN werken om de

hoek kijken. LEAN werken betekent veel meer dan stickertjes plakken. Het is werken aan een andere bedrijfscultuur, namelijk de cultuur van continu verbeteren,” zegt Janet. “Door LEAN te kijken naar processen, ben je in staat deze continu te verbeteren. Dat leidt tot tevredener klanten en lagere interne kosten, dus meer opbrengsten en continuïteit.”

In de bouw is het toepassen van LEAN tools niet nieuw. Veel bouwbedrijven plannen al LEAN en toeleveranciers proberen bijvoorbeeld te werken met zo weinig mogelijk voorraad. Het toepassen van de LEAN filosofie binnen het hele bedrijf, is wel vernieuwend. Er zijn nog weinig bouwbedrijven die dat doen.

Leergang LEAN in de Bouw

De leergang LEAN besteedt aandacht aan LEAN in de hele organisatie. De leergang is geënt op de laatste ontwikkelingen uit de branche en is een praktijkgerichte opleiding, waarbij de theorie gelijk omgezet wordt in doen.

Een aantal uitgangspunten die de leergang innovatief én LEAN maken, zijn:

  • Een co-productie van Saxion (didactiek) en Symbol (praktijk) onder de vlag van Pioneering
  • Didactisch uitgangspunt is blended learning (zelf voorbereiden en in de les verdieping zoeken)
  • Les in één dagdeel per twee weken zodat daartussen ruimte is om opdrachten in het bedrijf uit te voeren (learning on the job)
  • Er wordt meer dan alleen de LEAN tools besproken, het gaat om de LEAN filosofie
  • Innovatieve voorbeelden uit de utiliteit, woningbouw en renovatie/onderhoud komen aan bod
  • Innoveren door daadwerkelijk tijdens de training te beginnen in eigen bedrijf: LEAN = ‘just do it’

De leergang stimuleert uiteindelijk dat de Twentse bouwbedrijven de veranderingen in de bouw niet uit de weg gaan, maar ze omarmen. “Want”, zo sluit Janet af, “de enige constante is verandering!”

Lycens

PIONEERING JAAREVENT: ONTMOETEN EN KENNISDELEN

Het is inmiddels een traditie: het Pioneering Jaarevent. Afgelopen jaar vond alweer het negende jaarevenement van Pioneering plaats. Op de prachtige locatie van Thales, het High Tech Systems Park te Hengelo, kwamen vele Pioneers tezamen voor een middag vol inspiratie en samen kennisdelen. In twee workshoprondes gingen de deelnemers in op nieuwe technologieën, kansen voor de bouw & infra en concrete tips hoe hier als organisatie op in te spelen. Innovatie in de bouw & infra als motor voor een duurzame branche en regio.

Lycens
INN2GWW

Nederland wil in 2050 volledig circulair zijn, een economie die voorziet in behoeften zonder onaanvaardbare milieudruk en uitputting van natuurlijke hulpbronnen. Dat vraagt om grote veranderingen. Zowel technische, sociale als systeeminnovaties zijn nodig om slimmer (her) gebruik te maken van grond-, rest,- en afvalstoffen. Maar alle grote ambities beginnen klein. Zo hebben Pioneers Vechtstromen en KWS samen met het bedrijf Netics de afgelopen jaren antwoord op de vraag gevonden of bagger gebruikt kon worden als grondstof voor een nieuwe beschoeiing. Anno 2018 stellen ze zich de vraag: kunnen we bagger hergebruiken als bouwmateriaal voor de grond-, weg-, en waterbouw?

Eerste proeven geslaagd

Bagger wordt nog steeds gezien als afvalstof. Bagger wordt uit de sloot gebaggerd en afgevoerd. Tegen aanzienlijke kosten. Pioneers Vechtstromen en KWS besloten in gesprek met het bedrijf Netics om te kijken of dat anders kan. Zou je van bagger bijvoorbeeld ook een eenvoudige, goedkope, milieuvriendelijke en robuuste beschoeiing kunnen maken!

De technologie van Netics, getiteld GEOWALL® voegt aan bagger natuurlijke bindmiddelen toe waarna het wordt gedroogd en geperst. Waarmee bagger dus omgezet kan worden in legoblokken of andere (bouw)elementen die op allerlei manieren toegepast kunnen worden. Aan het Oranjekanaal vonden de drie partijen de ruimte, tijd én genoeg bagger om dat eens uit te proberen. Door van het verwerkte bagger een nieuw soort oeverbeschoeiing te maken. In 2017 werd de proef afgerond. En die is geslaagd. In het Oranjekanaal ligt inmiddels een 100 meter lange natuurvriendelijke, duurzame oeverbescherming geproduceerd van bagger uit datzelfde kanaal.

Marktkansen voor hergebruik van bagger?

Met deze geslaagde proef komt natuurlijk de vraag op of er niet meer kan met bagger. Gerecycled bagger, bijvoorbeeld in de vorm van robuuste, duurzame “legostenen”, zou natuurlijk op allerlei mogelijke manieren gebruikt kunnen worden, zo is de gedachte. Maar is dat ook zo? Is er wel een markt voor gerecycled bagger?

Dit jaar willen Vechtstromen, KWS en Netics vervolgstappen zetten. Inmiddels is een student van de Stenden Hogeschool aangesteld om de haalbaarheid te onderzoeken van een proeffabriek en in beeld te brengen welke ketens nodig zijn en logistieke vragen beantwoord moeten worden. Want een proeffabriek zou kunnen helpen om een eerste verzameling

legostenen van gerecycled bagger te introduceren in de markt van grond-, weg- en waterbouw. Daarvoor zijn Vechtstromen, KWS en Netics ook nog op zoek naar partners: ontwikkelaars, aannemers, leveranciers met creatieve ideeën en de bereidheid mee te denken over volgende stappen. Maar ook de frisse blik van studenten en onderwijsinstellingen zijn in dit stadium zeer welkom. Interesse om partner te worden in deze ontwikkeling? Stuur dan een mailtje aan info@pioneering.nl

Lycens

RISICOBENADERING BRANDVEILIGHEID IN HERONTWIKKELING

Op een bijzondere locatie, nabij het centrum van Enschede, is woningcorporatie Domijn bezig met de herontwikkeling van het voormalige Polaroid terrein tot de Performance Factory. De gebouwen waren in gebruik voor de productie van instantklaar films. Gebouw Zuid is getransformeerd tot een multifunctioneel gebouw met een diversiteit aan gebruikers voor kunst, cultuur en ondernemerschap.

Naast de verandering van één gebruiker naar meerdere gebruikers werd ook de gebruikersfunctie anders. De industriefunctie maakte plaats voor een gebouw waar o.a. wordt gewerkt, events worden georganiseerd en horeca is gevestigd. Dergelijke wijzigingen van een gebouw met 10.000 m² oppervlak vragen om brandveiligheidsadvies op maat. Een risicobenadering heeft het mogelijk gemaakt om een brandveiligheidsconcept toe te passen met brandcompartimenten groter dan 2.000 m². De herontwikkeling van gebouw Zuid is een voorbeeld van de vele herontwikkelingsprojecten die in Nederland plaatsvinden. Aangaande brandveiligheid wordt steeds meer afstand genomen van strakke regelgeving; in veel gevallen biedt een risicobenadering uitkomst!

Binnen een risicobenadering wordt de brandveiligheid op een innovatieve manier benaderd. Het benodigde brandveiligheidsniveau is niet zozeer gekoppeld aan gebruiksfuncties uit het Bouwbesluit 2012, maar aan maatgevende scenario’s en risicofactoren. Dit resulteert in een effectief concept dat Innofire heeft ontwikkeld en volledig is afgestemd op het gebouw en het gebruik. De maatgevende scenario’s en bijbehorende risico’s komen voort uit een integrale analyse volgens het kenmerkenschema brandveiligheid. Met deze analyse is het mogelijk om maatgevende brand- en vluchtscenario’s op te stellen. Tevens worden mogelijk repressieve scenario’s uitgeschreven.

De volgende kenmerken worden geanalyseerd:

  • gebouw- en gebruikskenmerken;
  • menskenmerken (mate van zelfredzaamheid);
  • brand fysische kenmerken (brand- en rookontwikkeling);
  • interventiekenmerken (inzet BHV en brandweer);
  • omgevingskenmerken.

Met de uitgeschreven scenario’s is te achterhalen waar potentiële risico’s aanwezig zijn. De scenario’s worden vervolgens weggezet tegen de vooraf bepaalde acceptabele restrisico’s. Op basis hiervan wordt een maatregelpakket ontworpen waarin Bouwkundige, Installatietechnische en Organisatorische (BIO) maatregelen op elkaar zijn afgestemd. Dit maatregelpakket is te allen tijde gericht op de belangrijkste doelen van brandveiligheid: het voorkomen van slachtoffers en het beheersbaar maken van een brand.

Deze innovatieve manier van denken wordt steeds vaker toegepast in Nederland. Vooral bij herontwikkeling- of renovatieprojecten is het in veel gevallen effectiever om de brandveiligheid risicogericht, in plaats van regelgericht, te benaderen.

Lycens
HIGH TECH SYSTEMEN
SLIMME MATERIALEN

EERSTE ERVARINGEN LANDSCHAPLODGE

Het is meestal een lange weg om van productontwikkeling te komen tot een prototype en verkoop van een nieuw product. Dat geldt ook voor de ontwikkeling van de Smart Cube, de basis achter de LandschapLodge. Maar vanaf het moment dat de vraag naar de LandschapLodge concreet werd, is de ontwikkeling heel snel gegaan. Pioneering werkte met haar Pioneers: De Groot Vroomshoop, Loohuis Installatietechniek en SchipperDouwes Architectuur de vraag uit en startte met de vertaling naar de LandschapLodge. De eerste Lodge staat inmiddels bij erve ‘De Bölte’ in Nutter in de vrije natuur als Landschapkamer dat deel uitmaakt van het concept Landschaphotel.

Het concept Landschaphotel, is helemaal gericht op beleving van het landschap en ontmoetingen in en met het landschap. Dit gebouwconcept is ontwikkeld door de ontwikkelaars van de Lanschaplodge in samenwerking met MichaelKokConcepts en Drostes dineren en logeren. De fraai vormgegeven lodge is zo ontworpen, dat vanuit elke ruimte een optimale beleving van het landschap bestaat en er een eenheid tussen lodge en omgeving ontstaat.

“Het is een uitdaging om een verbinding te maken tussen de innovatieve en de toeristische kant van Twente en daarbij nog de connectie te leggen met plattelandseconomie en versterking van het landschap. Het is ons aardig gelukt met de Landschapkamer van het concept Landschaphotel,” zegt Michael Kok van MichaelKokConcepts. Het concept initieert nieuwe vormen van samenwerking en legt nieuwe verbindingen. Met verschillende partners op het platteland wordt gewerkt aan een passend economisch model voor landschappen met hoge natuurwaarden en beleving. De Landschapkamer is een inkomstenbron voor grondeigenaren, zoals boeren en natuurbeheerders. Per overnachting gaat er een bijdrage naar een fonds, dat projecten in de omgeving ondersteunt die het landschap versterken. Op vrijdag 29 september 2017 is de pilot Landschapkamer officieel door gedeputeerde Hester Maij geopend. Het duurzame en innovatieve gebouwtje is vrijwel geheel van hout, is autarkisch (zelfvoorzienend in energie) en kan dus off-grid (zonder aansluiting op nutsvoorzieningen) in het landschap worden geplaatst. Door een slimme combinatie van technieken zorgt de Landschapkamer het hele jaar door voor een comfortabel en aangenaam verblijf.

Standaard wordt het benodigde water lokaal gewonnen uit een bron en is na filtratie geschikt voor douchen en wassen. Met een warmtepompboiler wordt de energie uit de afgevoerde ventilatielucht gebruikt om warm tapwater te produceren.

Het afvalwater wordt op geheel natuurlijke wijze gezuiverd door een helofytenfilter (rietveld). De benodigde elektrische energie wordt opgewekt middels PV-panelen. Hiermee past deze productontwikkeling naadloos in het thema “Circulair”, waar binnen de activiteiten en projecten van Pioneering veel aandacht voor is.

De eerste ervaringen met de verhuur zijn heel goed. De reacties zijn uiterst positief en de Landschapkamer wordt goed verhuurd. De eerste maanden was er nog sprake van opstartproblemen in de techniek, maar deze zijn opgelost. Inmiddels is op basis van de ervaringen met de pilot Landschapkamer gestart met de ontwikkeling van de Landschapkamer 2.0.

Lycens
HIGH TECH SYSTEMEN
SLIMME MATERIALEN

WATERRETENTIE ECODAK

In veel steden, waaronder Enschede, ontstaan er in de zomer bij grote regenbuien, problemen met wateroverlast. Deze hoeveelheid water past dan niet meer in de rioolbuis en gaat zelf een weg zoeken over straat. Er wordt daarom gezocht naar een oplossing om de grote waterpiek af te vlakken. Ook is het wenselijk dat er het hele jaar door zo min mogelijk regenwater in het riool komt. In de stad is de omgeving steeds meer versteend; de straat, de stoep, het dak en de tuin. Eén van de plekken om meer water vast te houden, door meer groen te plaatsen, is het dak van een woning.

Groendaken zijn vooral goed op horizontale daken te plaatsen. De meeste daken zijn echter hellende daken. Op hellende daken is vrijwel geen groendak te plaatsen. De Ecopan® is ontwikkeld door Arno Weppel en is een innovatieve methode om ook van schuine daken groendaken te maken. Pioneering heeft Ecopan geholpen bij het onderzoeken van de kwaliteiten en mogelijkheden van de Ecopan.

Om de effecten van wateropname van de Eocpannen te bepalen, hebben waterschap Vechtstromen, gemeente Enschede, Domijn, Ecopan, Stowa en Pioneering de afgelopen drie jaar hiervoor onderzoek uitgevoerd. Als proef voor dit onderzoek is de wijk Bothoven genomen. In deze wijk zijn enkele traditionele betondaken vervangen door Ecopannen. Van mei tot december 2017 is met sensoren in de regenpijpen de waterafvoer gemeten van twee daken met groene Ecopannen en twee daken met grijze betonpannen. Met de opgehaalde meetgegevens wordt de waterbergende functie van het sedum op het hellende groendak onderzocht. Een eerste analyse van de resultaten laat zien dat er een groot verschil is in de werking van het groene dak tussen de zomer en het najaar. In de zomermaanden, met veel verdamping vanuit het groene dak, wordt nauwelijks waterafvoer gemeten. Alleen tijdens grote buien vindt afvoer van het groene dak plaats. Van eenzelfde dak maar dan met betonnen dakpannen, wordt tijdens kleinere regenbuien wel afvoer gemeten. Hele kleine buien met minder dan 1 mm neerslag, worden ook door de betonpannen geabsorbeerd en verdampt en leiden niet tot afvoer.

In het najaar, met meer neerslag en minder verdamping, voert het groene dak een groter deel van het regenwater vertraagd af. Een deel van de afvoer wordt zelfs zo sterk vertraagd langzaam afgevoerd, letterlijk druppelsgewijs, dat het met de gebruikte meetopstelling lastig te detecteren is. Tijdens een inspectie bleek dat er 18 uur na een regenbui er nog druppelsgewijze afvoer van

het groene dak plaatsvond. Bij deze kleine afvoeren is het lastiger om de daadwerkelijke afvoer van meetonnauwkeurigheden te onderscheiden. De komende tijd zullen de gegevens verder worden geanalyseerd. De resultaten worden in de loop van dit jaar gepubliceerd. Jeroen Buitenweg: “Er komt steeds meer inzicht in het effect van de klimaatverandering en het besef dat er meer natuur (en dus water) in de straat/wijk aanwezig moet zijn.”

Lycens

SLIM INSPECTIESYSTEEM BORGT VEILIGHEID EN ELIMINEERT ADMINISTRATIEVE LAST

Voor het eerst staat de deur bij het Medisch Spectrum Twente open om vanuit één omgeving alle wettelijke controles en inspecties voor elk type logboek automatisch te genereren, plannen en bewaken. Het innovatieve digitale logboek en inspectiesysteem van UCare4 voert die taken nu uit. Lars Bouwhuis, project engineer MST, geeft aan dat zij gebruik maken van het echte Management by acception principe: Geen bericht is goed bericht. Dat scheelt enorm veel tijd en zorgt voor 100% borging.

Bij de ontwikkeling zijn leveranciersonafhankelijkheid, openheid en configureerbaarheid leidend geweest. Hierdoor zijn werkwijzen en formulieren aanpasbaar aan de MST processen maar ook aan die van het onderhouds- en inspectiebedrijven. Gegevens worden eenmalig direct bij de bron geregistreerd en onderbouwd met inspectiefoto’s, rapportages of werkbonnen. Het resultaat is één standaard beheerproces voor alle disciplines onafhankelijk van het uitvoerende bedrijf.

Met UCare4 bouwen we dus een compleet gebouwdossier bestaande uit documenten, inspectieresultaten en correctieve meldingen voor legionella beheer, brandpreventie, zwembadwaterbeheer, koeltorenbeheer of voedselveiligheid (HACCP) maar ook bijvoorbeeld voor medische gassen en liften. Met de UCare4 app kunnen medewerkers inspectielijsten, zoals spoellijsten, automatisch aanpassen, zijn temperatuurmetingen met bluetooth een druk op de knop en worden gebreken en inspecties met foto’s onderbouwd.

Met de nieuwe werkwijze elimineren we nagenoeg alle administratieve en controlerende taken. Je besteed geen tijd meer aan of inspecteurs hun werk doen of dat er afwijkingen zijn. De software stuurt aan, bewaakt en checkt dit, inclusief de aanwezigheid van wettelijke voorgeschreven documenten.

Kenmerken:

  • Open systeem
  • Conform wet- en regelgeving
  • Onafhankelijk van leverancier
  • Multi disciplinair – elk type logboek
  • Automatische planning en alarmering
  • Configureerbare standaard werkwijze

Lycens
DUURZAAMHEID

SAMEN WERKEN AAN INNOVATIEVE SCENARIO’S VOOR JAREN ’70 GRONDGEBONDEN WONINGEN

De grondgebonden woningen uit de ’70 en begin ’80 jaren zijn technisch goede woningen met een gunstige plattegrond en bijbehorend gebruiksoppervlak. Woningen, die de corporaties nog vele jaren zullen exploiteren, maar energetisch voor een flinke uitdaging zorgen. Ook De Goede Woning, Reggewoon en Viverion bezit een aantal woningen van dit type. Voor deze corporaties geldt bovendien dat er in de omgeving van de woningen geen warmtenetten zijn. De verduurzaming wordt daarom op gebouwniveau opgepakt.

Gezamenlijk ontwikkelen

Binnen het MDO-Lab ‘jaren ’70 grondgebonden’ werken marktpartijen zoals de Pioneering deelnemers Klein Poelhuis, Loohuis Installatieadvies en Ter Steege Bouw Vastgoed, samen aan innovatieve scenario’s. Elke corporatie heeft daarvoor een complex met een beperkt aantal woningen ingebracht.

“Hierbij is bewust gekozen voor het gezamenlijk ontwikkelen en onderbouwen van scenario’s. Dus niet in drie combinaties van een installateur en een aannemer elk een concept voor één complex uitwerken, maar gezamenlijk alle scenario’s opstellen en uitwerken,” aldus Arjan van ’t Hul van Ter Steege Bouw Vastgoed Rijssen. De aanpakken zijn voor alle ingebrachte woningen geschikt, “Per woning is een pallet aan keuzes en scenario’s aangegeven. Daarbij is niet alleen gebruik gemaakt van bekende materialen en technieken, maar ook van innovaties zoals isolerende folies en muurcoating. De woningen van Reggewoon wijken af van de overige woningen, doordat de gevels zijn afgewerkt met massieve grindplaten, daarnaast had Reggewoon de wens om de badkamer naar buiten toe te vergroten en de woningen architectonisch te up graden.

Eigen keuzes

Doordat de grondgebonden jaren ‘70 woningen goed te verhuren zijn, is het belang in deze meest duurzame oplossingen groot. Iedere corporatie heeft natuurlijk wel zijn eigen specifieke aandachtpunten en wensen, maar daar is deze aanpak dan ook zeer geschikt voor. “Wij zijn enthousiast over de scenario’s,” zegt Evert- Jan Voortman van De Goede Woning in Rijssen. ‘Elke corporatie kan zo zijn eigen keuzes maken. Doordat de marktpartijen niet alleen de scenario’s in het geheel hebben afgeprijsd, maar elk onderdeel ook afzonderlijk, is de keuze reuze. Onze voorkeur gaat uit naar het scenario waarbij de buitenschil ‘stevig’ wordt geïsoleerd, zonnepanelen worden aangelegd in combinatie met nog wel een zeer zuinige combiketel om zo op de toekomst voorbereid te zijn.

Met andere woorden: de woningen moeten te zijner tijd, bij een geplande vervanging van de installatie rond 2035 – 2040, met een kleine ingreep naar CO2-neutraal kunnen worden opgewaardeerd. Dit sluit het best aan bij ons exploitatiemodel en de beleving van onze huurders.”

Deze aanpak zal door corporaties en de markt verder opgepakt worden. Het gaat hier dus niet alleen om praten, maar ook doen en ervaren. De aanpak is bovendien landelijk vertaalbaar naar het woningbezit van corporaties, en hiermee ook opschaalbaar. Per complex kan hiermee gekozen worden tussen direct naar nul- op-de-meter renoveren of volgens een stappenplan naar CO2- neutraal gaan.

Lycens
INN2GWW

HERGEBRUIK VAN MATERIALEN IN DE GROND-, WEG- EN WATERBOUW

In de bouw zagen we de laate tijd vele discussies over circulariteit en circulaire economie waarbij we ons afvragen hoe we op een hoogwaardige manier materialen terug in de keten kunnen brengen. In de GWW zijn we al decennia bewust bezig met het hergebruiken van grondstoffen, in veel gevallen in de vorm van recycling en down cycling. Ook upcycling is echter een mogelijkheid. Hoe gaan we hier mee om?

Het afgelopen jaar heeft de stuurgroep INN2GWW een drietal sessies over dit thema georganiseerd. Hierbij is gekeken naar ontwikkelingen die inspirerend waren en zowel opdrachtgevers als opdrachtnemers verder kunnen helpen in hun duurzaamheidsdoelen. Beton is een veelgebruikt materiaal in de GWW en er zijn verschillende soorten van hergebruik voor dit materiaal: vermijding van grondstoffen, waardig hergebruik, recycling en CO2-reductie.

Innovaties in de wegenbouw

Pioneer Jan Schuttenbeld is directeur van de Twee “R” Recyclinggroep: een klassiek puinrecyclingbedrijf dat de omslag aan het maken is naar een secundair bouwstoffenbedrijf. “We beschikken over de technieken waarmee asbest kan worden gedenaturaliseerd en daarna kan worden hergebruikt als cementvervanger. Hiermee kunnen we veel CO2 besparen” Jan is al jaren actief met innovaties in de wegenbouw. In 2012 heeft de Twee “R” Recyclinggroep reeds in samenwerking met Pioneering vervangers voor bitumen in asfalt ontwikkelt. De testresultaten blijken, na 4 jaar intensieve belasting op eigen terrein, erg goed.

Verder zijn ze in staat, als eerste in Europa, om d.m.v. hoog resolutie camerasystemen gemengde puinstromen te scheiden in mono stromen. De ambitie van Jan is om uiteindelijk zelfs primaire bouwstoffen te kunnen ‘mijnen’ uit afvalstoffen, zoals de electrodynamische fragmentatietechnologie, waarmee grint en cement kan worden gescheiden, als voorbeeld.

Tijdens de sessies zijn hoogwaardige manieren om materialen terug te brengen in de keten voorbij gekomen. “Roof2Road- asfalt” is hier een mooi Twents voorbeeld van. Pioneer TWW hergebruikt dakleer in asfaltverharding. Het asfalt is toegepast bij het project De Veste in Borne. Op basis van de proeven die zijn uitgevoerd, leek de kwaliteit van het ‘Roof2Road-asfalt’ dicht bij die van maagdelijk asfalt te liggen. Een mooi voorbeeld van “Urban Mining”: het terugwinnen van grondstoffen uit (steden) bouwkundige projecten.

Afval

De manier waarop circulariteit veelal wordt benaderd is afval. Er is een lineaire economie gegroeid om het ‘afvaldenken’ heen. De sector zou dit moeten herbezien om circulariteit in terreinbeheer mogelijk te maken. We zijn als Nederland al best wel een internationale koploper. Samen met Pioneers gaan we ons hier ook de komende tijd in Oost-Nederland weer voor inzetten.

Lycens
DUURZAAMHEID

VOORBEREIDING ENERGIENEUTRAAL RENOVEREN VAN 1000 PARTICULIERE WONINGEN

Provincie Overijssel is zich bewust van de grote energietransitie-opgave en is hier proactief mee bezig. Met allerlei stakeholders uit de Provincie wordt in verschillende programma’s hier aan gewerkt waaronder het project ‘Overijssel Energieneutraal Renoveren’. De ambitie hiervan is om in de periode 2018 tot en met 2020 duizend koopwoningen van particulieren in Overijssel Energieneutraal te renoveren. Pioneering heeft een bijdrage mogen leveren aan deze ambitieuze opgave, door het uitvoeren van het voorbereidingsproject ‘Toekomst Overijssel Energieneutraal’.

Doel van het project was om geen vertraging op te lopen in het realiseren van de provinciale ambities De focus hierbij lag op bedrijven en dus niet op de woningeigenaar zelf. Daarbij heeft Pioneering zich gezien de ambitieuze opgave vooral gericht op bedrijven die al kunnen, willen en doen. Voor het project is een stakeholder-inventarisatie uitgevoerd bij bedrijven, overheden, kennisinstellingen, particuliere initiatieven, coöperaties en overige relevante organisaties die actief zijn op het gebied van energieneutraal renoveren in de regio’s Noordwest Overijssel, Salland en Twente.

Analyse marktsituatie

Tijdens het project is duidelijk naar voren gekomen dat in het algemeen de fase van oriëntatie van de klant naar opdracht nog een (te) kostbaar proces voor bedrijven is om terug te verdienen uit de verkoop van dienst of product. Een vervolgtraject gericht op innovatie en doorontwikkeling op dit punt is van groot belang. Veel bedrijven hebben behoefte aan campagnes via een onpartijdige afzender, zoals de gemeente. Diversiteit in aanbieders is hierbij wel een voorwaarde. “We hebben gemerkt dat het voor de versnellingsopgave belangrijk is om te zorgen voor lokale of regionale campagnes, een aantrekkelijk aanbod, uitgekiende marketing & sales kanalen en trajecten waar de verschillende stakeholders hun inbreng leveren, met herkenning op plaatselijk of regionaal niveau,” aldus Freek Kranen, Programmaleider Overijsselse Aanpak – Verduurzaming gebouwde omgeving.

Verschil in doelgroepen

Uit het project is ook naar voren gekomen dat er onderscheid moet worden gemaakt in doelgroepen. “Een woningeigenaar met een woning in een goede technische staat, zonder achterstallig onderhoud en dus zonder plannen voor verbouwen, heeft een heel andere behoefte dan iemand die gaat verbouwen en zijn woning tegelijk energieneutraal wil maken. Het is belangrijk dit onderscheid te maken bij het benaderen van woningeigenaren en vormgeving van het aanbod. De ‘klantreis’ is voor beide doelgroepen namelijk nogal verschillend” licht Gertjan Brand, vanuit Pioneering verbonden als projectleider aan dit voorbereidingstraject, toe.

Het soort woningen dat tot nu elders in Nederland naar energieneutraal gerenoveerd zijn, komen niet overeen met de percentages van de woningtypologieën in Nederland en Overijssel. Het is voor een energieneutrale wijk- of buurtaanpak daarom belangrijk te kiezen voor specifieke soorten woningen en bouwperioden. De komende drie jaar wordt met input van dit onderzoekstraject volop gewerkt aan de verduurzaming van de particuliere woningvoorraad in Overijssel!

Lycens

LEAN ADVIES, HOE DOE JE DAT?

De bouw krabbelt aardig op, na een flinke dip is er weer vraag naar expertise in advies en uitvoering. De keerzijde hiervan is dat niets meer fout mag gaan en alles moet efficiënt en effectief worden uitgevoerd!

Lycens is al lange tijd bewust dat bij een project de ‘klant’ en het ‘eindproduct’ centraal moet staan. Deze denkwijze komt goed overeen met de LEAN filosofie.

Een LEAN advies bereik je alleen als je verder denkt dan je eigen advies alleen. Maar hoe maken wij onze adviezen LEAN? Bij elk adviestraject zoeken wij samen met de klant antwoord op de volgende vragen:

  • Welk einddoel heeft onze klant?
  • Welke rol spelen wij in het project?
  • Welke derden zijn er voor de klant om te komen tot het einddoel?
  • Waarvoor wordt ons advies gebruikt en door wie?
  • Welke eisen stellen de klant en derden aan ons advies?

Binnen brandveiligheid is het van cruciaal belang hoe Lycens gebouwen inspecteeren deze vervolgens digitaal vastlegt in een rapportage. Wij zorgen voor duidelijke foto’s, nauwkeurige beschrijvingen van de bevindingen en mogelijke oplossingen hier voor.

Dit wordt natuurlijk digitaal vastgelegd en via een programma is dit raadpleegbaar voor de diverse ketenpartners. Op deze manier is de rapportage voor de uitvoerende partij helder en brengt het minder risico’s met zich mee voor het eindproduct. Dus minder kans op meerwerk, betere samenwerking, goede kwaliteit en een beter eindresultaat.

Alleen antwoord geven op de vraag van je klant is niet voldoende voor ons! Rekening houdend met de doelen van je klant, de uitvoering en het proces is van essentieel belang om de gehele keten LEAN te krijgen.

Publicaties
Lycens
INNOVATIEVE PROCESSEN

INNOVATIEWASSTRAAT PIONEER WORDLENIG

Nieuwe concepten en innovaties in de bouw commercieel succesvol maken vereist snelheid. Die snelheid is noodzakelijk in besluitvorming, ontwikkeling en marktintroductie. Sneller innovaties toetsen beperkt risico’s en faalkosten, verkort de introductietijd en geeft in korte tijd uitsluitsel over de slagingskans. Maar een nieuw product of dienst in de markt zetten kost nu éénmaal tijd, hoe kan het dan sneller? Groot denken maar in kleine stappen beginnen. Zet in op minimale vormen van communicatie, marketing en product. Maak bijvoorbeeld van een plan een korte pitch. Van een fysiek eindproduct een papieren prototype. Ga daarmee zo snel mogelijk de markt op en leer van (potentiële) klanten.

Wordlenig helpt bouwbedrijven in 1 dag het in de markt zetten te versnellen met de dienst “Innovatiewasstraat”’. Dit initiatief is samen met Pioneering tot stand gekomen. Het gezamenlijk doel van Wordlenig en Pioneering is om het succes van bouw innovaties uit Oost-Nederland te verhogen.

Tijdens het Pioneering Jaarevent op 30 november 2017 heeft Wordlenig de innovatiewasstraat verzorgd. Zowel nieuwe als bestaande innovaties passeerden de revu en kregen een frisse versnelling. Tijdens de start van de bijeenkomst werden deelnemers kort bevraagd, aan het einde van middag kregen zij een visuele pitch en frisse acquisitieaanpak aangereikt.

Ingenieursbedrijf Aveco de Bondt was met haar circulaire concept één van de deelnemers. Marc van Baal, businessunit manager Infra, deelt namens Aveco de Bondt zijn ervaringen:

Wat heeft de innovatiewasstraat jullie opgeleverd?

Door de innovatiewasstraat ben ik gaan inzien dat je juist snel met je idee de straat op moet. Hou het klein en ga je idee testen, het liefst samen met opdrachtgevers voor het idee. Daarnaast heb ik gemerkt dat met andere ogen naar een probleem/idee kijken ook echt helpt om het scherper neer te zetten.

Hoe helpt het jullie het concept te versnellen naar de markt?

Doordat we niet wachten tot het helemaal ontwikkeld is, kunnen we sneller in dialoog met de markt het idee testen.

Wat neem je mee uit de wasstraat?

Wordlenig benadert het idee vanuit een totaal andere hoek. Dat zorgt voor nieuwe inzichten. Hierdoor moet je antwoorden geven op vragen waar je zelf niet altijd aan hebt gedacht en waarmee het idee wordt aangescherpt. Ik zou het aanraden, omdat het je beter in staat stelt je probleem/idee te definiëren en de te nemen stappen duidelijk maakt.

Lycens

HET DELTION COLLEGE IN ZWOLLE ZET IN OP DE TOEKOMST

Het Deltion College in Zwolle heeft als missie om iedereen, jong of oud, student of bedrijf voortdurend het beste onderwijs te bieden. Dit zien wij als onze dagelijkse plicht. Tegelijkertijd denken we ook na over onze maatschappelijke opdracht in 2032; het onderwijs van overmorgen.

Mensen en organisaties die zich kunnen aanpassen aan de snelle veranderingen op de arbeidsmarkt en in de maatschappij, hebben de toekomst. Duurzame inzetbaarheid begint met wendbaarheid. En wendbaarheid begint met zien, durven en delen.

  • Zien van nieuwe technologie en kansen
  • Durven experimenteren en leren, initiatief durven nemen om te vernieuwen, in beweging durven komen – ook als nog niet alles duidelijk is
  • En delen van kennis, ook buiten de eigen organisatie

Hiertoe gaan we het goede gesprek aan met partners in onze regio en maken we onderdeel uit van verschillende netwerkorganisaties. Een verbintenis aan Pioneering is voor ons daarom vanzelfsprekend. Partner zijn van deze netwerkorganisatie in de bouw faciliteert ons om verbindingen te leggen, aangesloten te blijven op de meest innovatieve ontwikkelingen en ons onderwijs daarmee continu te voeden en up-to-date te houden.

Alleen zo kunnen wij aantrekkelijk, toekomstbestendig en kwalitatief hoogwaardig onderwijs bieden. Zowel aan wie zich voorbereidt op een plek op de arbeidsmarkt, als aan wie wil verdiepen, verbreden of veranderen. Hiermee leveren we een bijdrage aan de groei en ontwikkeling van mensen en organisaties, zodat ze regie kunnen voeren op hun bestaan, blijvend kunnen participeren op de arbeidsmarkt en het beste uit zichzelf en hun medewerkers kunnen halen. Een leven lang.

Lycens

PIONEERING ‘ALIVE AND KICKING’

Gefeliciteerd Pioneers! Het platform voor koplopers in de bouw bestaat dit jaar alweer 10 jaar. Nadat in 2008 een programma werd opgezet om de bouw vijf jaar lang te helpen met innoveren, was al snel duidelijk dat dit netwerk van toegevoegde waarde is en niet alleen aan een afgebakende tijdsperiode gebonden is. Pioneering is Alive and Kicking: mét en vóór onze deelnemers!

Alle innovatie en vernieuwing komt vanuit de deelnemers, Pioneering faciliteert hierbij met het aanjagen van thema’s en opgaven, kennisdeling en het leggen van verbindingen. In dit innovatiemagazine staan fantastisch mooie voorbeelden hiervan. Innovatie is geen doel op zich maar wel een voorwaarde om de grote bouw & infra opgaven te realiseren en voor bedrijven essentieel voor een goede concurrentiepositie.

Parallel aan het innovatieprogramma ‘Vernieuwend Ondernemen in de Bouw’, dat we in oktober na tien jaar afronden, werkt Pioneering sinds langere tijd met diverse korte en langlopende programma’s die opgestart zijn binnen het platform van koplopers in de bouw. Dit blijven we uiteraard ook in de toekomst doen, waarbij we aansluiten bij de grote (regionale) opgaven en ambities. Het jubileumevent op 5 juli 2018 staat in het teken van wat dit 10-jarige programma ons heeft gebracht en opgeleverd.

Gamechangers

Sociale innovatie is onontbeerlijk om te komen tot echte continue innovatie en technologische vernieuwing. Technologische innovaties zien we met een snel stijgende lijn in de bouw voorbijkomen. Dit levert Gamechangers in de sector op. Deze ontwikkeling wordt versterkt door de grote opgaven en daarmee enorme kansen voor de bouw en infra zoals klimaatadaptatie, een leefbaar klimaat, een welvarende en gezonde samenleving en een adequate infrastructuur.

Regionale impact & samenwerking

Binnen de regio Oost-Nederland werkt Pioneering al nauw samen met meerdere netwerken, programma’s en organisaties waarmee we de impact van onze activiteiten kunnen versterken. Voorbeelden hiervan zijn de Agenda voor Twente, Novel-T en Kennispoort. Daarnaast is er gekozen om regionale werkplaatsen op te starten in Noordwest-Overijssel en sinds kort ook in Gelderland. Hiermee kunnen we de regio Oost-Nederland nog beter bedienen en synergievoordelen benutten door samen te werken met regionale organisaties aldaar en aanvullend te zijn aan het bestaande ecosysteem. Naast de regionale samenwerking

kennen we ook een aantal landelijke innovatienetwerken zoals Building, Spark Campus en de Bouwcampus, waarmee we opgaven samen oppakken en elkaar aanvullen en versterken.

Circulaire High Tech Bouw & Human Capital

Automatisering, robotisering, nieuwe circulaire materialen en IOT integreren in de bouw biedt de sector grote kansen om de concurrentiepositie van de sector te verbeteren, om opdrachtgevers en eindklanten beter te bedienen en niet op de laatste plaats om de branche interessant te maken voor jonge mensen om in te werken. Kortom: de sector, maar ook de gebouwde omgeving beter, mooier en duurzamer maken. Dat is waar we ons als Pioneering voor in blijven zetten!

Rutger Vrielink
Directeur Pioneering

Lycens

Pioneering op Social Media

Tweet
Tweet
Tweet
Tweet
Tweet
Tweet
Tweet
Tweet
Tweet
Tweet
Tweet
Tweet
Tweet
Tweet
Tweet
Tweet
Tweet
Tweet
Tweet
Lycens

Premium pioneers

Lycens

Pioneers

Lycens

Partners

Lycens

Deelnemen aan hét netwerk van koplopers in de bouw

De kracht van Pioneering is dat ruim 170 ondernemers, kennisinstellingen, overheden én opdrachtgevers met elkaar samenwerken aan het realiseren van verbindingen, zinvolle innovaties en vernieuwend ondernemerschap gelieerd aan de bouw in Oost Nederland. Pioneering is hét platform dat helpt om rendabele innovaties te realiseren en op te schalen. Deelnemers van Pioneering hebben toegang tot inspiratie, kennis en een netwerk van innovatieve koplopers.

VIER PIJLERS

Binnen Pioneering wordt door alle deelnemers gewerkt op basis van vier pijlers: Agenderen, ontmoeten, matchen en uiteraard innoveren. We werken met deelnemers aan kennis en trends, waarbij tijdens diverse kennissessies deelnemers scherp worden gehouden. Daarnaast is dit de plek om de condities te agenderen die nodig zijn om te innoveren en op te schalenen inspiratie op te doen.

Pioneering faciliteert ook de ontmoeting tussen ondernemers, overheden, onderwijsinstellingen en opdrachtgevers. Tijdens alle bijeenkomsten is er aandacht voor het agenderen van opgedane kennis of voorziene trends én het leggen van verbindingen tussen de deelnemers. Alles gericht op het zo goed mogelijk combineren van deze twee tot het komen tot innovatieve projecten. Pioneering houdt haar ogen open voor kansen op innovatieve projecten die deelnemers van Pioneering met elkaar uit kunnen voeren, en deelnemers komen bij Pioneering met kun vragen. Telkens gaan wij op zoek naar een koppeling tussen mensen, projecten en middelen.

INNOVEREN

In projecten werken deelnemers samen aan het uitwerken en realiseren van concrete innovaties. Innovaties die rendabel, opschaalbaar en (maatschappelijk) relevant zijn. Pioneering levert in verschillende rollen, afhankelijk van de behoefte, ondersteuning in deze projecten. Participatie in projecten valt buiten de deelnemersbijdrage. Kosten en investeringen die door participanten in projecten worden gemaakt zijn, na aftrek van eventuele subsidiabele kosten, voor rekening van de deelnemende participanten. De uitkomsten en opbrengsten zijn voor de participanten. Een eventuele rol van Pioneering is afhankelijk van de behoefte.

Pioneering vraagt een actieve houding van haar deelnemers. Innovatie komt alleen tot stand als je actief met elkaar deelt en zoekt naar samenwerking. Dit doen we binnen een viertal dynamische werkplaatsen. Binnen een werkplaats(en) heb je jaarlijks een intake, 6 kennis- en inspiratiesessies en kun je jaarlijks naar de feestelijke werkplaatsbijeenkomst. De Chef Werkplaats is jouw contactpersoon bij Pioneering en kent jouw bedrijf het best. Daardoor kunnen zowel Pioneering als de deelnemer optimaal kennis met elkaar delen.

PROJECTEN

Deelnemers kunnen daarnaast projecten aandragen of in projecten participeren. Participatie in projecten valt buiten de deelnemersbijdrage. Kosten en investeringen die door participanten in projecten worden gemaakt zijn, na aftrek van eventuele subsidiabele kosten, voor rekening van de deelnemende participanten. De uitkomsten en opbrengsten zijn voor de participanten. Een eventuele rol van Pioneering is afhankelijk van de behoefte. Als deelnemer van Pioneering maak je een keuze uit een van onze pakketten en sluit je je aan bij één of meer van de vier werkplaatsen: Inn2GWW, Duurzaamheid, Hightech systemen en materialen of Innovatieve processen. Kijk voor alle voordelen en voorwaarden op www.pioneering.nl/deelname.

Wij komen graag bij u op bezoek om nader kennis te maken!

Lycens

The Gallery
Hengelosestraat 500
7521 AN Enschede